Recherches sur la tradition manuscrite de la Synopsis Historiôn, chronique universelle de Georges Kédrènos

Abstract

In the 11th century, George Kedrenos, who we assume held a state or ecclesiastical office with the title of πρόεδρος (president), compiled a Byzantine Universal Chronicle entitled Synopsis Historiôn, in order to relate events from the creation to the reign of Isaac I Comnenus (1057). He did this with the help of earlier chroniclers such as George Syncellus, Theophanes, the anonymous source of Pseudo-Symeon whose manuscript tradition has recently been studied, and other biblical books to cover events up to the reign of Michael I Rangabe (811). From then until 1057, he incorporated into his text the events as recorded in another chronicle also entitled Synopsis Historiôn written in the 11th century by John Skylitzis, Prime Minister of the Byzantine Empire. The text has been published twice (Basel 1566, Paris 1647) and reprinted twice more on earlier editions (Venice 1729, Paris t. 121 in 1869 and t. 122 in 1889) or re-edited on the basis of other manuscripts (Bekker 1838). This PhD thesis analyses the evolution of the transmission of the text of the Synopsis Historiôn of Kedrenos through the rich manuscript tradition of the 43 surviving manuscripts. The methods used to group the manuscripts are, on the one hand, the content of the text and, on the other, the philological similarities and differences between them. The very recent edition of the Kedrenos text by Luigi Tartaglia (2016) has contributed to this. On the other hand, all the paleographical and codicological data that can highlight the relationships between the codices of a family and the relationships between the different families of manuscripts are gathered. We have therefore gathered the manuscripts into three large families: i) the family of Vaticanus gr. 1903, the oldest codex we have preserved. This codex was fabricated in the environment of the Byzantine imperial chancellery, read and annotated by Nicolas of Otranto, who was a diplomat and head of the Greek department of the papal delegation to the Byzantine court. On Nicolas' return from an expedition to Constantinople, the codex arrived with him in the west and has been the basis for the production of other manuscripts in the following centuries; ii) the Parisinus gr. 1713 family which is a manuscript whose construction is attributed to a certain Trachaneiôtis (monocondyle in the manuscript). It is a revised version of the text of Kedrenos made in the 13th-14th century, as shown by the text with different variants hanging above the main text ; finally the family of Norimbergensis Cent. V App 13, which gathers manuscripts that were part of the preparatory work that we suppose to have been carried out between 1546-1556 for the fabrication of the editio princeps of the text, which was published shortly afterwards (1566 Basel). The in situ study of the manuscripts of this family tells us that the Synopsis Historiôn of Kedrenos was read by a contemporary reader of the reign of Isaac II Angel (1185-1195 and 1203-1204), byzantine emperor. According to the codicological accident that we have been able to identify indirectly in the copy model of the Norimbergensis codex, it is suggested that the evolution of the three families of manuscripts is based on the so-called ἀντίγραφον (copy) codex, which no longer survives.

Στον 11ο αιώνα, ο Γεώργιος Κεδρηνός, ο οποίος, όπως υποθέτουμε, κατείχε κάποιο κρατικό ή εκκλησιαστικό αξίωμα με τον τίτλο του προέδρου, συνέταξε μια Βυζαντινή Παγκόσμια Χρονογραφία με τον τίτλο Σύνοψις Ἱστοριῶν, με σκοπό να αφηγηθεί τα γεγονότα από τη δημιουργία του κόσμου έως τη βασιλεία του Ισαάκ Α΄ Κομνηνού (1057). Το έργο αυτό το συνέθεσε με τη βοήθεια προγενέστερων χρονογράφων, όπως ο Γεώργιος Σύγκελλος, ο Θεοφάνης, η ανώνυμη πηγή του Ψευδοσυμεών, της οποίας η χειρόγραφη παράδοση έχει πρόσφατα μελετηθεί καθώς και άλλων βιβλικών πηγών, ώστε να καλύψει τα γεγονότα έως τη βασιλεία του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ (811). Από εκεί και έως το 1057, ενσωμάτωσε στο κείμενό του τα γεγονότα όπως καταγράφονται σε άλλη χρονογραφία, επίσης με τον τίτλο Σύνοψις Ἱστοριῶν, η οποία γράφτηκε τον 11ο αιώνα από τον Ιωάννη Σκυλίτζη, πρωθυπουργό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.Το κείμενο έχει εκδοθεί δύο φορές (Βασιλεία 1566, Παρίσι 1647) και έχει επανεκδοθεί άλλες δύο φορές βάσει παλαιότερων εκδόσεων (Βενετία 1729, Παρίσι τ. 121 το 1869 και τ. 122 το 1889), ή έχει ανατυπωθεί εκ νέου στηριζόμενο σε άλλα χειρόγραφα (Bekker 1838). Η παρούσα διδακτορική διατριβή αναλύει την εξέλιξη της μετάδοσης του κειμένου της Συνόψεως Ἱστοριῶν του Κεδρηνού μέσα από την πλούσια χειρόγραφη παράδοση των 43 σωζόμενων χειρογράφων. Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για την ομαδοποίηση των χειρογράφων βασίζονται, αφενός, στο περιεχόμενο του κειμένου και, αφετέρου, στις φιλολογικές ομοιότητες και διαφορές μεταξύ τους. Σε αυτό συνέβαλε και η πρόσφατη έκδοση του κειμένου του Κεδρηνού από τον Luigi Tartaglia (2016). Παράλληλα, συγκεντρώνονται όλα τα παλαιογραφικά και κωδικολογικά δεδομένα που μπορούν να αναδείξουν τις σχέσεις μεταξύ των κωδίκων μιας οικογένειας, καθώς και τις σχέσεις μεταξύ των διαφορετικών οικογενειών χειρογράφων. Συνεπώς, συγκεντρώσαμε τα χειρόγραφα σε τρεις μεγάλες οικογένειες, α. Η οικογένεια του Vaticanus gr. 1903, ο αρχαιότερος σωζόμενος κώδικας. Ο κώδικας αυτός κατασκευάστηκε στο περιβάλλον της αυτοκρατορικής καγκελαρίας, αναγνώστηκε και σχολιάστηκε από τον Νικόλαο Υδρουντινό, διπλωμάτη και επικεφαλής του ελληνικού τμήματος της παπικής αντιπροσωπείας στην Κωνσταντινούπολη και μετέπειτα μοναχό Νεκτάριο και ηγούμενο της μονής των Κασουλῶν στο σημερινό στο Ότραντο της Ιταλίας. Με την επιστροφή του Νικολάου από αποστολή στην Κωνσταντινούπολη, ο κώδικας μεταφέρθηκε μαζί του στη Δύση και αποτέλεσε τη βάση για την παραγωγή άλλων χειρογράφων στους επόμενους αιώνες. β. Η οικογένεια του Parisinus gr. 1713, χειρόγραφο του οποίου η κατασκευή αποδίδεται σε κάποιον Τραχανειώτη (μονοκονδύλη στο χειρόγραφο). Πρόκειται για αναθεωρημένη εκδοχή του κειμένου του Κεδρηνού, η οποία δημιουργήθηκε τον 13ο–14ο αιώνα, όπως δείχνουν οι διαφορετικές παραλλαγές του κειμένου που αιωρούνται πάνω από το κυρίως κείμενο.γ. Η οικογένεια του Norimbergensis Cent. V App. 13, η οποία συγκεντρώνει χειρόγραφα που αποτέλεσαν μέρος της προπαρασκευαστικής εργασίας, όπως υποθέτουμε, που πραγματοποιήθηκε μεταξύ 1546–1556 για την παραγωγή της editio princeps του κειμένου, η οποία εκδόθηκε λίγο αργότερα (Βασιλεία 1566). Η επιτόπια μελέτη των χειρογράφων αυτής της οικογένειας μας δείχνει ότι η Σύνοψις Ἱστοριῶν του Κεδρηνού διαβάστηκε από σύγχρονο αναγνώστη της βασιλείας του Ισαάκ Β΄ Αγγέλου (1185–1195 και 1203–1204), βυζαντινού αυτοκράτορα.Σύμφωνα με το κωδικολογικό «ατύχημα» που μπορέσαμε να εντοπίσουμε έμμεσα στο πρότυπο αντιγραφής του κώδικα Norimbergensis, προτείνεται ότι η εξέλιξη των τριών οικογενειών χειρογράφων βασίζεται σε έναν κώδικα-ἀντίγραφον, ο οποίος δεν σώζεται πλέον.

Georges Kédrènos, que nous supposons avoir occupé une fonction étatique ou ecclésiastique avec le titre de πρόεδρος, a compilé au XIe siècle une Chronique universelle byzantine intitulée Synopsis Historiôn, afin de relater les événements depuis la Création du monde jusqu'au règne d'Isaac Ier Comnène (1057). Il l'a fait avec l'aide de chroniqueurs qui l'ont précédé comme Georges le Syncelle, Théophane, la source anonyme du Pseudo-Syméon dont la tradition manuscrite a été récemment étudiée, et d'autres livres bibliques pour couvrir les événements jusqu'au règne de Michel Ier Rangabé (811). À partir de cette date et jusqu'en 1057, il incorpore dans son texte les événements tels qu'ils sont présentés dans une autre Synopsis Historiôn rédigée au XIe siècle par Jean Skylitzès, Premier ministre de l'Empire byzantin. Le texte de la Synopsis Historiôn de Georges Kédrènos a été publié deux fois (Bâle 1566, Paris 1647) et réimprimé deux fois sur la base des éditons précédentes antérieures (Venise 1729, Paris Patrologia Graeca t. 121 en 1869 et t. 122 en 1889) ou réédité d’après d'autres manuscrits (Bekker 1838). Cette étude analyse l'évolution de la transmission du texte de la Synopsis Historiôn de Kédrènos à travers la riche tradition manuscrite des 43 manuscrits qui nous sont parvenus. Les méthodes utilisées pour regrouper les manuscrits sont, d'une part, le contenu du texte et d’autre part les similitudes et différences philologiques. L'édition très récente du texte de Kédrènos par Luigi Tartaglia (2016) y a contribué. D'autre part, toutes les données paléographiques et codicologiques qui peuvent mettre en évidence les relations entre les codex d'une famille et les relations entre les différentes familles de manuscrits sont réunies. Nous avons donc divisé les manuscrits en trois grandes familles : 1) la famille du Vaticanus gr. 1903, le plus ancien codex que nous conservons. Ce manuscrit a été copié dans l'environnement de la chancellerie impériale byzantine par un copiste excellent philologue et calligraphe non identifié. Il a été lu et annoté par Nicolas d'Otrante, qui était diplomate et chef du département grec de la délégation papale à la cour byzantine. À l’occasion du retour de Nicolas d'une mission à Constantinople, le codex est arrivé avec lui en Occident, et a été utilisé pour la production d'autres codex dans les siècles suivants ; 2) la famille du Parisinus gr. 1713 qui est un manuscrit dont on attribue la copie à un certain Trachaneiôtès (monocondyle dans le manuscrit). Il s'agit d'une version révisée de Kédrènos réalisée au XIIIe-XIVe siècle, le texte principal est souvent surmonté de différentes variantes par la main du copiste principal ; 3) enfin la famille du Norimbergensis Cent. V App 13, qui rassemble des manuscrits faisant partie des travaux préparatoires qu’on pense avoir été réalisés entre 1546-1556 pour l’editio princeps du texte qui parut peu après, en 1566 à Bâle. L'examen in situ des manuscrits de cette famille nous révèle que la Synopsis Historiôn de Kédrènos a été lue par un lecteur contemporain du règne d'Isaac II Ange (1185-1195 et 1203-1204). Selon l'accident codicologique que nous avons pu repérer en examinant attentivement le codex Norimberg. Cent V App 13, on avance l’hypothèse que l'évolution des trois familles de manuscrits repose sur le codex signalé par les copistes comme ἀντίγραφον, qui n’est plus conservé mais qui présentait, selon nos études, les mêmes particularités qui ont été transmises au reste de la tradition manuscrite.