Τοπίο και ανάδυση του αγροτικού και πρώιμου βιομηχανικού πολιτισμού: η Θεσσαλία, η πόλη της Λάρισας και η περιαστική της περιοχή: νεωτερική ιστορία και σύγχρονες προκλήσεις

Abstract

Elements of intangible and tangible cultural heritage are highlighted and combined, in order to derive directions for an organizational approach and promotion of the landscape of Thessaly, and for spatial (architectural, urban and spatial-land) planning, with the focus on Larissa and its peri-urban area. For this purpose, it is argued that what differentiates the region and its history is its location, that is, its geographical and organic connection with very important elements of the environment, such as the Thessalian plain. In this context, a particularly important cultural landscape has been created, which must be the subject of a sustainable organizational approach and planning. The above cultural landscape is characterized by architectural, urban and rural landscape elements, the highlighting and composition of which make this specific thesis topic provocatively attractive. In the above highlighting and synthesis, the basic position is that sustainable architectural, urban and spatial planning must be “directed” and “guided” by the heritage offered, in the area under consideration, by the agricultural and related craft-industrial sectors as well as the related activities. Three case studies are presented (Elassona, Larissa and Farsala), which are representative of the landscape of Thessaly. They form a particular type of landscape in which tradition, rural life and the historical developments of the country are highlighted. They have “built” an identity, which is an alloy of the history of the region, its particular cultural characteristics and its geographical location. They show similarities but also differences. In all of them, the dominant landscape element has to do with the natural environment (Mount Olympus, the Pinios River, the thessalian plain respectively). Among the main conclusions of the thesis is that the preservation of the Thessalian landscape is a one-way street and presupposes, on the one hand, the sustainable development-use of the land and, on the other hand, the protection of nature. In this context, it is argued that the preservation of the Thessalian landscape can only be promoted if the large urban centers evolve into “framework cities” of the Thessalian landscape, a transformation that is based on methods and tools of “green infrastructure” and “peri-urban agriculture”. The two-pronged proposal presented focuses on the extra-urban space (periphery/rural) on the one hand and on the urban space (city) on the other, proposing for the latter the integration of elements of the rural landscape into the urban fabric. Especially at the level of spatial planning: Architectural integration concerns buildings that harmonize with the materials and proportions of traditional construction. Urban integration is linked to the integration of the natural environment in the formation of urban identity, sustainability and the treatment of urban problems. Finally, spatial integration refers to the understanding of the dynamic nature of the landscape for the correct formulation of spatial strategies and policies.

Στοιχεία άυλης και υλικής πολιτισμικής κληρονομιάς αναδεικνύονται και συνδυάζονται, ώστε να προκύψουν κατευθύνσεις αφενός οργανωτικής προσέγγισης και προβολής του τοπίου της Θεσσαλίας και αφετέρου χωρικού (αρχιτεκτονικού, πολεοδομικού και χωροταξικού) σχεδιασμού, με το ενδιαφέρον να επικεντρώνεται στη Λάρισα και στην περιαστική της περιοχή. Για το σκοπό αυτό υποστηρίζεται πως αυτό που διαφοροποιεί την περιοχή της Λάρισας και την ιστορία της, είναι η χωροθέτηση, δηλαδή η γεωγραφική αλλά και η οργανική σύνδεσή της με πολύ σημαντικά στοιχεία του περιβάλλοντος, όπως η θεσσαλική πεδιάδα. Σε αυτό το πλαίσιο ένα ιδιαίτερα σημαντικό πολιτισμικό τοπίο έχει δημιουργηθεί, το οποίο οφείλει να αποτελέσει αντικείμενο βιώσιμης οργανωτικής προσέγγισης και σχεδιασμού. Το ανωτέρω πολιτισμικό τοπίο χαρακτηρίζεται από αρχιτεκτονικά, αστικά και αγροτικά στοιχεία τοπίου, η ανάδειξη και σύνθεση των οποίων καθιστούν το συγκεκριμένο θέμα διατριβής προκλητικά ελκυστικό. Στην παραπάνω ανάδειξη και σύνθεση, βασική θέση είναι ότι ο βιώσιμος αρχιτεκτονικός, πολεοδομικός και χωροταξικός σχεδιασμός οφείλει να «κατευθύνεται» και να «καθοδηγείται» από την κληρονομιά που προσέφερε, στην υπό εξέταση περιοχή, ο αγροτικός και ο συνδεόμενος με αυτόν βιοτεχνικός- βιομηχανικός τομέας καθώς και οι συναφείς δραστηριότητες. Παρουσιάζονται τρεις μελέτες περίπτωσης (Ελασσόνα, Λάρισα και Φάρσαλα), οι οποίες είναι αντιπροσωπευτικές όσον αφορά στο αρχέγονο τοπίο της Θεσσαλίας. Δεύτερον, διαμορφώνουν έναν ιδιαίτερο τύπο τοπίου στο οποίο αναδεικνύονται η παράδοση, η αγροτική ζωή και οι ιστορικές εξελίξεις της χώρας. Τρίτον, έχουν «οικοδομήσει» μια ταυτότητα, η οποία αποτελεί κράμα της ιστορίας της περιοχής, των ιδιαίτερων πολιτισμικών χαρακτηριστικών της και της γεωγραφικής της θέσης. Τέταρτον, εμφανίζουν ομοιότητες αλλά και διαφορές. Σε όλες το κυρίαρχο στοιχείο τοπίου έχει να κάνει με το φυσικό περιβάλλον (όρος Όλυμπος, ποταμός Πηνειός, πεδιάδα αντίστοιχα). Μεταξύ των βασικών συμπερασμάτων της διατριβής είναι πως η διατήρηση του θεσσαλικού τοπίου είναι μονόδρομος και προϋποθέτει αφενός τη βιώσιμη αξιοποίηση- χρήση της γης και αφετέρου την προστασία της φύσης. Σε αυτό το πλαίσιο υποστηρίζεται πως η διατήρηση του θεσσαλικού τοπίου μπορεί να προωθηθεί μόνο αν τα μεγάλα αστικά κέντρα μετεξελιχθούν σε «πόλεις- πλαίσιο» του Θεσσαλικού τοπίου, μια μετεξέλιξη η οποία στηρίζεται σε μεθόδους και εργαλεία «πράσινων υποδομών» και «περιαστικής γεωργίας». Η πρόταση δύο κατευθύνσεων που παρουσιάζεται εστιάζει αφενός στον εξωαστικό χώρο (περιφέρεια/ύπαιθρος) και αφετέρου στον αστικό χώρο (πόλη), προτείνοντας για την τελευταία την ενσωμάτωση στοιχείων του αγροτικού τοπίου στον αστικό ιστό. Ειδικά στο επίπεδο του χωρικού σχεδιασμού: Η αρχιτεκτονική ενσωμάτωση αφορά σε κτίρια που εναρμονίζονται με τα υλικά και τις αναλογίες της παραδοσιακής δόμησης. Η πολεοδομική ενσωμάτωση συνδέεται με την ενσωμάτωση του φυσικού περιβάλλοντος στη διαμόρφωση της αστικής ταυτότητας, στη βιωσιμότητα και στην αντιμετώπιση αστικών προβλημάτων. Τέλος, η χωροταξική ενσωμάτωση αναφέρεται στην κατανόηση της δυναμικής φύσης του τοπίου για τη σωστή χάραξη χωροταξικών στρατηγικών και πολιτικών.