Η ελληνική μυθολογία στη νεοελληνική λογοτεχνία και την εκπαίδευση

Abstract

This doctoral dissertation, entitled "Greek Mythology in neohellenic Literature and Education”, examines the diachronic place and function of Greek mythology in literature and education, exploring the ways in which ancient Greek myth continues to inform both literary creation and educational practice. Myth is approached as a dynamic cultural phenomenon which, throughout its long historical trajectory, is continually renewed, acquires new layers of meaning, and adapts to the aesthetic and ideological contexts of each period. Within the field of literature, the study investigates the reception and function of myth in shaping poetic thought, enriching the semantic depth of modern Greek letters, and contributing to the formation of cultural memory through processes of continuity and reinterpretation of the past within each cultural framework. At the same time, the dissertation traces the sustained presence of mythology in Greek education from 1974 to 2024, across both preschool and primary levels. Through the examination of the Curriculum Frameworks, the Grade 3 History textbooks, and the language textbooks used throughout primary school, the study highlights the shifts in the ways myth is incorporated and utilized in school practice. In its early phase of pedagogical–educational use, myth functioned primarily as a narrative and moralizing tool, before becoming integrated into contemporary pedagogical approaches that promote student-centered learning, cultural literacy, language development, imaginative engagement, and critical value formation. Overall, the dissertation demonstrates that Greek mythology constitutes an ever-evolving meeting ground between literary tradition and educational application, where cultural memory is continually renewed and interacts with the pedagogical needs of the contemporary era. As a living and mutable network of narratives and values, myth continues to serve as a means of cultivating humanistic thought, creative imagination, and cultural self-awareness, reinforcing its role within Greek education and the formation of collective identity.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή, με τίτλο «Η ελληνική μυθολογία στη νεοελληνική λογοτεχνία και την εκπαίδευση», εξετάζει τη διαχρονική θέση και λειτουργία της ελληνικής μυθολογίας στη λογοτεχνία και στην εκπαίδευση, διερευνώντας τον τρόπο με τον οποίο ο αρχαιοελληνικός μύθος εξακολουθεί να τροφοδοτεί τόσο τη λογοτεχνική δημιουργία όσο και τη σχολική πράξη. Ο μύθος προσεγγίζεται ως δυναμικό πολιτισμικό φαινόμενο, το οποίο, στη μακραίωνη διαδρομή του, ανανεώνεται, αποκτά νέες νοηματοδοτήσεις και προσαρμόζεται στα αισθητικά και ιδεολογικά συμφραζόμενα κάθε περιόδου. Στον χώρο της λογοτεχνίας εξετάζεται η πρόσληψη και η λειτουργία του μύθου στη διαμόρφωση της ποιητικής σκέψης, στον εμπλουτισμό του σημασιολογικού πλούτου της νεοελληνικής γραμματείας και στη διαμόρφωση της πολιτισμικής μνήμης, μέσα από διαδικασίες συνέχειας και επανανοηματοδότησης του παρελθόντος στο εκάστοτε πολιτισμικό πλαίσιο. Παράλληλα, η εργασία αποτυπώνει τη συστηματική παρουσία της μυθολογίας στην ελληνική εκπαίδευση από το 1974 έως το 2024, τόσο στην προσχολική όσο και στην πρωτοβάθμια βαθμίδα. Μέσα από την παρουσίαση των Προγραμμάτων Σπουδών, των σχολικών εγχειριδίων της Ιστορίας Γ΄ Δημοτικού και του γλωσσικού μαθήματος όλων των τάξεων του Δημοτικού, αναδεικνύονται οι μεταβολές στον τρόπο με τον οποίο ο μύθος ενσωματώνεται και αξιοποιείται στη σχολική πραγματικότητα. Στην αρχική φάση της παιδαγωγικής–εκπαιδευτικής αξιοποίησής του, ο μύθος χρησιμοποιούνταν κυρίως ως αφηγηματικό και ηθικοδιδακτικό μέσο, πριν συνδεθεί με σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις που προάγουν τη μαθητοκεντρική μάθηση, τον πολιτισμικό γραμματισμό, τη γλωσσική ανάπτυξη, τη φαντασιακή καλλιέργεια και την κριτική επεξεργασία αξιών. Συνολικά, η διατριβή αναδεικνύει ότι η ελληνική μυθολογία συγκροτεί έναν διαρκώς εξελισσόμενο χώρο συνάντησης λογοτεχνικής παράδοσης και εκπαιδευτικής εφαρμογής, όπου η πολιτισμική μνήμη ανανεώνεται και συνομιλεί με τις παιδαγωγικές ανάγκες της σύγχρονης εποχής. Ως ζωντανό και μεταβαλλόμενο πλέγμα αφηγήσεων και αξιών, ο μύθος εξακολουθεί να λειτουργεί ως μέσο καλλιέργειας ανθρωπιστικής σκέψης, δημιουργικής φαντασίας και πολιτισμικής αυτοσυνειδησίας, ενισχύοντας τον ρόλο του στην ελληνική παιδεία και στη συγκρότηση της συλλογικής ταυτότητας.

Cette thèse de doctorat, intitulée « La mythologie grecque dans la littérature et l’éducation néohelléniques », examine la place et la fonction diachroniques de la mythologie grecque dans la littérature et dans l’éducation, en explorant les manières dont le mythe grec ancien continue d’informer à la fois la création littéraire et la pratique éducative. Le mythe est envisagé comme un phénomène culturel dynamique qui, au cours de sa longue trajectoire historique, se renouvelle sans cesse, acquiert de nouvelles strates de signification et s’adapte aux contextes esthétiques et idéologiques propres à chaque période. Dans le domaine de la littérature, l’étude analyse la réception et la fonction du mythe dans la formation de la pensée poétique, l’enrichissement de la profondeur sémantique des lettres néohelléniques et la contribution à la constitution de la mémoire culturelle à travers des processus de continuité et de réinterprétation du passé au sein de chaque cadre culturel. Parallèlement, la thèse retrace la présence continue de la mythologie dans l’éducation grecque entre 1974 et 2024, aux niveaux préscolaire et primaire. Par l’examen des cadres des programmes d’études, des manuels d’Histoire de la troisième classe de l’école primaire, ainsi que des manuels de langue utilisés dans l’ensemble de l’enseignement primaire, l’étude met en lumière les évolutions dans les modalités d’intégration et d’exploitation du mythe dans la pratique scolaire. Dans sa première phase d’utilisation pédagogique et éducative, le mythe fonctionnait principalement comme un outil narratif et moralisateur, avant d’être intégré dans des approches pédagogiques contemporaines qui favorisent l’apprentissage centré sur l’élève, la littératie culturelle, le développement linguistique, l’engagement de l’imagination et la formation critique des valeurs. Dans son ensemble, la thèse montre que la mythologie grecque constitue un espace de rencontre en constante évolution entre la tradition littéraire et son application éducative, où la mémoire culturelle se renouvelle continuellement et entre en interaction avec les besoins pédagogiques de l’époque contemporaine. En tant que réseau vivant et mutable de récits et de valeurs, le mythe continue de servir de moyen pour cultiver la pensée humaniste, l’imagination créatrice et la conscience culturelle, renforçant ainsi son rôle dans l’éducation grecque et dans la formation de l’identité collective.