L' Autre en tant que corps dans la mélancolie

Abstract

Since antiquity and throughout the centuries, the concept of melancholy has occupied an important place in Western culture in medicine, philosophy, art and literary texts. Melancholy, under the definition of an imbalance of the humoral system, as an existential anguish, as an expression of a spirit of genius or madness, affects the body as well as the mind and calls into question the Cartesian duality between body and soul. In contemporary psychiatric discourse, the term melancholia has largely been replaced by bipolar disorder with melancholic features and is often equated with major depressive disorder. This development highlights the need to clarify the clinical entity of melancholia through psychoanalytic concepts, which constitute the theoretical framework of the present study.In all its historical and theoretical formulations, melancholia reveals the central place occupied by the body among its symptoms, alongside disorders of thought. The melancholic body is not constituted as the "body of the Symbolic," in Lacan's sense, that is, through the effects of language on the organism. The intervention of language negativizes jouissance and relates the bodily orifices to an object located outside the body. Instead, the melancholic body becomes the site of the return of a jouissance that is not regulated by the Law of the Father. It is manifested through a distinctive clinical presentation characterized by disturbances of vital functions, delusional hypochondria, cenesthetic symptoms, and psychomotor retardation. Delusional ideas involving the negation of the body, such as those observed in Cotard's syndrome, reveal a functioning of the drives that remains unaffected by the signifier and, consequently, a body whose organs and anatomical functions cease to exist for the subject. Drawing on Freud's metapsychology and Lacan's theoretical framework, this study examines the status of the melancholic body and the relationship the subject maintains with it. Particular attention is devoted to the fate of the jouissance that overwhelms the subject's body-a total jouissance experienced as that of a body without boundaries, contours, or bodily orifices. The study explores the solutions that the melancholic subject may invent in order to pacify this overwhelming jouissance, which manifests itself in the form of a mood disorder. It also examines whether delirium serves as a means for the subject to manage their jouissance and to anchor it in the Symbolic. Particular attention is paid to the concept of moral pain, upon which the delusion of unworthiness and the melancholic subject's delusional guilt are founded. The aim of this research is to determine whether melancholia involves a specific psychical mechanism, distinct from those found in other psychotic disorders, that accounts for the singularity of its bodily symptoms. This investigation seeks to explain why the melancholic subject identifies both the body and their very being with a waste object in the Real, that is, with an object experienced as nonexistent.

Από την Αρχαιότητα, η έννοια της μελαγχολίας κατέχει εξέχουσα θέση στη δυτική ιατρική, φιλοσοφία, τέχνη και λογοτεχνία. Ως διαταραχή της χυμικής ισορροπίας, ως μορφή υπαρξιακής οδύνης, αλλά και ως έκφραση της ιδιοφυΐας ή της παραφροσύνης, η μελαγχολία επηρεάζει τόσο το σώμα όσο και την ψυχική ζωή, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την καρτεσιανή διάκριση μεταξύ σώματος και ψυχής. Στον σύγχρονο ψυχιατρικό λόγο, ο όρος «μελαγχολία» έχει σε μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί από τη διάγνωση της διπολικής διαταραχής, «υπό τη μορφή των μελαγχολικών χαρακτηριστικών», ενώ συχνά ταυτίζεται με τη μείζονα καταθλιπτική διαταραχή. Η εξέλιξη αυτή καθιστά αναγκαία την αποσαφήνιση της κλινικής οντότητας της μελαγχολίας μέσα από τις έννοιες της ψυχανάλυσης, οι οποίες θα αποτελέσουν το θεωρητικό πλαίσιο της παρούσας μελέτης. Παρά τις διαφορετικές ιστορικές και θεωρητικές σημασιοδοτήσεις της, η μελαγχολία αναδεικνύει σταθερά την ιδιαίτερη θέση του σώματος στη συμπτωματολογία της, παράλληλα με τις διαταραχές της σκέψης. Το μελαγχολικό σώμα δεν συγκροτείται από το «σώμα του Συμβολικού», σύμφωνα με τη θεωρητική επεξεργασία του Lacan, δηλαδή από την επίδραση της γλώσσας στον οργανισμό, η οποία αρνητικοποιεί την απόλαυση (jouissance) και συνδέει τα σωματικά ανοίγματα με ένα αντικείμενο εκτός σώματος. Αντίθετα, αποτελεί τον τόπο επιστροφής μιας απόλαυσης που δεν ρυθμίζεται από τον Νόμο του Πατέρα. Το σώμα μετατρέπεται έτσι σε πεδίο εκδήλωσης ιδιαίτερων συμπτωματικών φαινομένων, όπως οι διαταραχές των ζωτικών λειτουργιών, η παραληρητική υποχονδρία, τα κοιναισθητικά συμπτώματα και η ψυχοκινητική επιβράδυνση. Οι παραληρητικές ιδέες άρνησης του σώματος, όπως εμφανίζονται στο σύνδρομο Cotard, αποκαλύπτουν μια λειτουργία της ενόρμησης που δεν έχει υποστεί την επίδραση του σημαίνοντος και, κατά συνέπεια, ένα σώμα του οποίου τα όργανα και οι ανατομικές λειτουργίες καθίστανται ανύπαρκτα για το ίδιο το υποκείμενο. Με αφετηρία τις έννοιες της φροϋδικής μεταψυχολογίας και τα θεωρητικά εργαλεία του Lacan, η παρούσα έρευνα εξετάζει το καθεστώς του μελαγχολικού σώματος και τη σχέση του υποκειμένου με αυτό. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο ζήτημα της τύχης της απόλαυσης που κατακλύζει το σώμα του υποκειμένου, μιας πλήρους απόλαυσης που βιώνεται ως εμπειρία ενός σώματος χωρίς όρια, χωρίς περιγράμματα και χωρίς σωματικά ανοίγματα. Παράλληλα, διερευνώνται οι τρόποι με τους οποίους το μελαγχολικό υποκείμενο επιχειρεί να κατευνάσει αυτή την απόλαυση, η οποία εκδηλώνεται ως διαταραχή της διάθεσης. Εξετάζεται, επίσης, κατά πόσο το παραλήρημα συνιστά έναν τρόπο διαχείρισης της απόλαυσης και σύνδεσής της με το Συμβολικό. Ιδιαίτερη προσοχή αφιερώνεται στην έννοια του ηθικού πόνου, επί της οποίας θεμελιώνονται το παραλήρημα αναξιότητας και η παραληρητική ενοχή του μελαγχολικού υποκειμένου. Στόχος της μελέτης είναι να διερευνηθεί εάν στη μελαγχολία υφίσταται ένας ιδιαίτερος ψυχικός μηχανισμός, σε σύγκριση με τις άλλες ψυχωτικές διαταραχές, ο οποίος μπορεί να εξηγήσει την ιδιαιτερότητα των σωματικών συμπτωμάτων της. Η διερεύνηση αυτή επιδιώκει να καταδείξει γιατί το μελαγχολικό υποκείμενο ταυτίζει το σώμα και την ίδια του την ύπαρξη με ένα απόβλητο του Πραγματικού, με ένα αντικείμενο που στερείται κάθε συμβολικής υπόστασης και βιώνεται ως ανύπαρκτο.

Depuis l’Antiquité, la mélancolie occupe en Occident une place importante dans les domaines de la médecine, de la philosophie, de l’art et de la littérature. Définie comme un déséquilibre humoral, une souffrance existentielle, une manifestation du génie ou encore une forme de folie, elle affecte aussi bien le corps que l’esprit et remet en question la dualité cartésienne entre le corps et l’âme. Dans le discours psychiatrique contemporain, le terme de mélancolie a été largement remplacé par celui de trouble bipolaire avec « caractéristiques mélancoliques » et se trouve souvent assimilé à la dépression majeure. Cette évolution rend nécessaire une clarification de l’entité clinique de la mélancolie à partir des concepts de la psychanalyse, qui constitueront le cadre théorique de notre recherche. Dans toutes les versions et les significations qu’elle acquiert, la mélancolie met en évidence la place singulière qu’occupe le corps parmi les symptômes qui la caractérisent, parallèlement aux troubles de la pensée. Le corps mélancolique est un corps qui n’est pas constitué par le « corps du Symbolique », selon la théorisation de Lacan, c’est-à-dire par l’incidence du langage sur l’organisme, laquelle négative la jouissance et met les orifices corporels en relation avec un objet situé hors du corps. Le corps mélancolique constitue ainsi le lieu du retour d’une jouissance qui échappe à la régulation de la Loi du Père. Il devient le siège de manifestations symptomatiques qui s’expriment à travers une clinique singulière, caractérisée notamment par des altérations des fonctions vitales, une hypocondrie délirante, des symptômes cénesthésiques et un ralentissement psychomoteur. Les idées délirantes de négation du corps, telles qu’elles apparaissent dans le syndrome de Cotard, témoignent d’un fonctionnement pulsionnel qui demeure non affecté par le signifiant et révèlent, par conséquent, un corps dont les organes et les fonctions anatomiques cessent d’exister pour le sujet. En nous appuyant sur les concepts de la métapsychologie freudienne et sur les élaborations théoriques de Lacan, nous étudierons le statut du corps mélancolique ainsi que le rapport que le sujet entretient avec celui-ci. Nous approfondirons la question du destin de la jouissance qui envahit le corps du sujet, une jouissance qui se manifeste à travers l’expérience d’un corps sans limites, sans contours et sans orifices. Nous examinerons les solutions que le sujet mélancolique peut inventer afin de pacifier cette jouissance envahissante, laquelle prend la forme d’un trouble de l’humeur. Nous interrogerons également la fonction du délire en nous demandant s’il constitue une modalité de traitement de la jouissance permettant au sujet de l’arrimer au Symbolique. Nous préciserons enfin la notion de douleur morale, sur laquelle se fondent le délire d’indignité et la culpabilité délirante propres à la mélancolie. L’objectif de cette recherche est de déterminer s’il existe, dans la mélancolie, un mécanisme spécifique, distinct de ceux mis en jeu dans les autres psychoses, susceptible d’expliquer la singularité de ses manifestations corporelles. Cette étude vise ainsi à éclairer les raisons pour lesquelles le sujet mélancolique en vient à identifier son corps et son être à un déchet dans le Réel, c’est-à-dire à un objet vécu comme inexistant.