Δημιουργικοί ψηφιακοί μετασχηματισμοί εικόνων και περιβαλλοντικές αξίες: μεθοδολογικές πρακτικές καλλιτεχνικής παραγωγής και διδακτικές προσεγγίσεις

Abstract

The dissertation focuses on environmental images as a critical site of negotiation: enhancing visibility, countering fatigue in relation to repetitive narratives, and recognising the need for new forms of meaning-making capable of activating responsibility, imagination and possibilities for action. It explores how creative digital transformations of environmental photographs, and hybrid visual compositions arising from related visual documents through interventions of recomposition, layering and shifts in scale, can function as mechanisms of knowledge production, the cultivation of environmental values and pedagogical awareness-raising, both within artistic practice and education. The dissertation’s originality is grounded in a model of multiform co-reading of images and artworks, which organises a scheme for connecting, tracking and analysing interpretative and value shifts that emerge through engagement with digitally transformed environmental images at emotional, narrative, pragmatic and functional levels. The model links the experience of viewing and the immediate affective response with the pedagogical use of the image, focusing on selective, personal, experiential and cognitive channels of engagement.Within the same framework, the role of digital photography is foregrounded not only as an autonomous visual document or artwork, but as dynamic material that, in methodological terms, is integrated into complex, combinatory and interactive digital media, organising specific pathways of viewing, interpretation and participation. The digitally transformed images function as nodes of multimodal narrative and participatory reception, where viewing, navigation, selection and recomposition of the visual material constitute structural elements of a pedagogically and interpretatively designed experience, strengthening the transition from interpretation to engagement and from emotional response to the articulation of hypotheses, scenarios and possibilities for action.Co-reading activates empathy and the subject’s engagement with the environmental issue. At the narrative level, the images form visual narratives that reframe the landscape as lived experience and cultural trace. At the pragmatic level, attention shifts to applicability and to the transition from interpretation to the decision to act: how participants can transform what they see and feel into practices of participation, collective interventions and reflective decision-making. At the functional level, the image is examined as a pedagogical and communicative tool, capable of supporting attitudes of responsibility, collective reflection and possibilities for action. The methodological approach is developed as a mixed configuration of practice-based inquiry and includes the production of an original body of digital works, exhibition and public presentations, experimental workshops in digital visual representation, and teaching interventions in university and school environments. The exhibitions function as research laboratories, where spatial organisation and audience engagement generate data on reception and reflection. The research is organised in iterative cycles of testing, documentation and reflection, with the recording of intermediate versions, so that the transformations remain legible as sequences of choices and consequences. The proposed conceptual and methodological framework provides principles for designing experiential and pedagogical pathways, in which environmental values are constituted as lived, interpretable and functional choices through processes of making, as the displacement of meaning emerges through successive creative interventions in the visual material, activating reflection and linking the reconfigured visual meaning to the ways in which participants perceive and experience the environment. The manner of working within an already saturated environmental narrative, moving beyond fatiguing repetitions, is achieved through a divergent and persistent practice of attention to the creative process, which shifts the focus from the general message of destruction to specific micro-scales of experience, to nuances of the human–place relationship, and to details that reinscribe the environmental as a matter of proximity and everyday responsibility. This specific sequencing of the experience, from the narrative to the pragmatic and then to the functional level, ensures that the visual narrative is not exhausted in emotional response, but is transformed into a capacity to understand conditions, into motivation, and into creative deployment within and beyond the classroom. Particular weight is given to activating learners’ imagination towards alternative environmental perspectives, so that, within the educational remit, proposals, hypotheses and scenarios are articulated that go beyond the given, drawing on a productive transformative process and cultivating a realistically hopeful prospect of participation, decision-making and action.

Η διατριβή εστιάζει στις περιβαλλοντικές εικόνες ως κρίσιμο πεδίο διαπραγμάτευσης ενισχύοντας την ορατότητα, καταπολεμώντας την κόπωση απέναντι σε επαναλαμβανόμενα αφηγήματα, αναγνωρίζοντας την ανάγκη για νέες μορφές νοηματοδότησης που να ενεργοποιούν ευθύνη, φαντασία και δυνατότητες δράσης. Διερευνά πώς οι δημιουργικοί ψηφιακοί μετασχηματισμοί περιβαλλοντικών φωτογραφιών και υβριδικών οπτικών συνθέσεων που προκύπτουν από συναφή οπτικά τεκμήρια μέσω επεμβάσεων ανασύνθεσης, στρωμάτωσης και μετατόπισης κλίμακας, μπορούν να λειτουργήσουν ως μηχανισμοί παραγωγής γνώσης, καλλιέργειας περιβαλλοντικών αξιών και παιδαγωγικής ευαισθητοποίησης, τόσο στο πλαίσιο της καλλιτεχνικής πρακτικής όσο και της εκπαίδευσης. Η πρωτοτυπία της διατριβής εδράζεται στο μοντέλο της πολύμορφης συνανάγνωσης εικόνων και καλλιτεχνικών έργων, το οποίο οργανώνει ένα σχήμα σύνδεσης, παρακολούθησης και ανάλυσης ερμηνευτικών και αξιακών μετατοπίσεων που αναδύονται κατά την εμπλοκή με ψηφιακά μετασχηματισμένες περιβαλλοντικές εικόνες σε συναισθηματικό, αφηγηματικό, πραγματιστικό και λειτουργικό επίπεδο. Το μοντέλο συνδέει την εμπειρία της θέασης και την άμεση συγκινησιακή ανταπόκριση με την παιδαγωγική αξιοποίηση της εικόνας, εστιάζοντας στους επιλεκτικούς, προσωπικούς, βιωματικούς και γνωστικούς διαύλους προσέγγισης. Στο ίδιο πλαίσιο, αναδεικνύεται ο ρόλος της ψηφιακής φωτογραφίας όχι μόνο ως αυτόνομου οπτικού τεκμηρίου ή καλλιτεχνικού έργου, αλλά ως δυναμικού υλικού που εντάσσεται με μεθοδολογικούς όρους σε σύνθετα, συνδυαστικά και διαδραστικά ψηφιακά μέσα, οργανώνοντας συγκεκριμένες διαδρομές θέασης, ερμηνείας και συμμετοχής. Οι ψηφιακά μετασχηματισμένες εικόνες λειτουργούν ως κόμβοι πολυτροπικής αφήγησης και συμμετοχικής πρόσληψης, όπου η θέαση, η πλοήγηση, η επιλογή και η ανασύνθεση του οπτικού υλικού συγκροτούν δομικά στοιχεία μιας παιδαγωγικά και ερμηνευτικά σχεδιασμένης εμπειρίας, ενισχύοντας τη μετάβαση από την ερμηνεία στην εμπλοκή και από τη συγκίνηση στη διατύπωση υποθέσεων, σεναρίων και δυνατοτήτων δράσης. Η συνανάγνωση ενεργοποιεί την ενσυναίσθηση και την εμπλοκή του υποκειμένου με το περιβαλλοντικό ζήτημα. Σε αφηγηματικό επίπεδο, οι εικόνες συγκροτούν οπτικές αφηγήσεις που επαναπλαισιώνουν το τοπίο ως βιωμένη εμπειρία και πολιτισμικό ίχνος. Στο πραγματιστικό επίπεδο, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται στη δυνατότητα εφαρμογής και στη μετάβαση από την ερμηνεία στην απόφαση δράσης, στο πώς οι συμμετέχοντες μπορούν να μετατρέψουν αυτό που βλέπουν και αισθάνονται σε πρακτικές συμμετοχής, συλλογικές παρεμβάσεις και αναστοχαστική λήψη αποφάσεων. Σε λειτουργικό επίπεδο, η εικόνα εξετάζεται ως παιδαγωγικό και επικοινωνιακό εργαλείο, ικανό να υποστηρίξει στάσεις ευθύνης, συλλογικό αναστοχασμό και δυνατότητες δράσης. Η μεθοδολογική προσέγγιση αναπτύσσεται ως μικτό σχήμα practice-based διερεύνησης και περιλαμβάνει παραγωγή πρωτότυπου σώματος ψηφιακών έργων, εκθεσιακές δοκιμές και δημόσιες παρουσιάσεις, πειραματικά εργαστήρια ψηφιακής εικαστικής αναπαράστασης και διδακτικές παρεμβάσεις σε πανεπιστημιακά και σχολικά περιβάλλοντα. Οι εκθέσεις λειτουργούν ως ερευνητικά εργαστήρια, όπου η χωρική οργάνωση και η εμπλοκή του κοινού παράγουν δεδομένα πρόσληψης και αναστοχασμού. Η έρευνα οργανώνεται σε επαναληπτικούς κύκλους δοκιμής, τεκμηρίωσης και αναστοχασμού, με καταγραφή ενδιάμεσων εκδοχών, ώστε οι μετασχηματισμοί να παραμένουν αναγνώσιμοι ως ακολουθίες επιλογών και συνεπειών. Το προτεινόμενο εννοιολογικό και μεθοδολογικό πλαίσιο παρέχει αρχές σχεδιασμού βιωματικών και παιδαγωγικών διαδρομών, όπου οι περιβαλλοντικές αξίες συγκροτούνται ως βιωμένες, ερμηνεύσιμες και λειτουργικές επιλογές μέσα από διαδικασίες δημιουργίας, καθώς η μετατόπιση του νοήματος αναδύεται μέσω διαδοχικών δημιουργικών επεμβάσεων στο οπτικό υλικό, ενεργοποιώντας αναστοχασμό και συνδέοντας το αναδιαμορφωμένο οπτικό νόημα με τον τρόπο που οι συμμετέχοντες αντιλαμβάνονται και βιώνουν το περιβάλλον. Ο τρόπος εργασίας σε ένα ήδη κορεσμένο περιβαλλοντικό αφήγημα, υπερβαίνοντας κουραστικές επαναλήψεις επιτυγχάνεται μέσω μιας παρεκκλίνουσας και επίμονης πρακτικής προσοχής στη δημιουργική διαδικασία, η οποία μετακινεί το ενδιαφέρον από το γενικό μήνυμα της καταστροφής σε συγκεκριμένες μικροκλίμακες εμπειρίας, σε αποχρώσεις σχέσης ανθρώπου και τόπου, και σε λεπτομέρειες που επανεγγράφουν το περιβαλλοντικό ως υπόθεση εγγύτητας και καθημερινής ευθύνης. Η συγκεκριμένη σειρά οργάνωσης της εμπειρίας, από το αφηγηματικό στο πραγματιστικό και έπειτα στο λειτουργικό επίπεδο, διασφαλίζει ότι η οπτική αφήγηση δεν εξαντλείται στη συγκίνηση, αλλά μετασχηματίζεται σε δυνατότητα κατανόησης συνθηκών, σε παρακίνηση και σε δημιουργική αξιοποίηση εντός και εκτός τάξης. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην ενεργοποίηση της φαντασίας των εκπαιδευομένων προς εναλλακτικές περιβαλλοντικές προοπτικές, ώστε στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής αποστολής να διατυπώνονται προτάσεις, υποθέσεις και σενάρια που υπερβαίνουν το δεδομένο, αξιοποιώντας μια γόνιμη μετασχηματιστική διεργασία, καλλιεργώντας μια ρεαλιστικά ελπιδοφόρα προοπτική συμμετοχής, αποφάσεων και δράσης.