Οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι στον τομέα των επιβατικων μεταφορών και πιθανοί τρόποι παρέμβασης

Abstract

Workplace Psychosocial Risks (PSR) are characterised by their serious effects on workers and their constantly emerging negative impact on businesses and society. Despite the introduction of prevention policies specific to PSRs and despite the accumulation of empirical evidence documenting their negative impact on health, safety and general well-being of workers, they continue to receive less attention from organisations than physical hazards and safety at work. Especially the sector of interest -transport- has long been ranked among the most 'dangerous', combining a large number of stressful conditions under which workers perform their tasks, and is among the highest in terms of the incidence of occupational diseases and the number of accidents and injuries. The lag in the issue of prevention and management of PSRs is complemented by the lack of sufficient research data for the Greek working population and the almost complete absence in the case of (Greek) transport workers. Each occupation is accompanied by its own associated PSRs and the combination of interactions between them leading to negative effects is unique for each work environment. This fact, combined with the limited data on PSRs in the transport sector in Greece, establishes the necessity of this thesis. Its purpose was to synthesize empirical and theoretical knowledge about PSRs within the specific professional field of transport. It embarked with the aim of providing a comprehensive description of the framework, as it is shaped in terms of policies, procedures, and also of the identified as predominant PSRs in the specific professions. It continued by seeking to identify an appropriate way of analysing and interpreting the interconnections between PSRs and predicting their consequences at the individual and organisational level. Aspiring for a deeper theoretical understanding with direct correspondence to the observed phenomena, we attempted to approach the work context through a socio-psychological lens, placing concepts such as Relative Deprivation, Social Identity and Organizational Identitification at the centre of the analysis. From this perspective and guided by the theoretical model of Job Demands-Resources, a non-experimental design was implemented with two successive research actions. At the initial exploratory level, a qualitative survey was implemented to capture perceptions and practices in relation to PSRs in transport organisations. Next, a broad quantitative survey was carried out to systematically assess PSRs in the transport sector. The quantitative research was informed by the thematic strands that emerged from the first survey. Data were collected from a sample of transport employees with greater representation of urban transport. Through the thematic content analysis of the qualitative survey and the multi-faceted statistical analysis of the quantitative data from the second survey, the predominant PSRs in the transport sector emerged. Work pace, exposure to incidents of violence and harassment by third parties, feeling/lack of control at work, work-life conflict, and emotional and quantitative demands were among the highest ranked psychosocial risks, confirming existing literature and shaping the objective part of work demands. However, the results of the quantitative survey ranked organizational characteristics such as leadership quality and recognition in the top positions of PSRs. Overall, high levels of psychosocial job strain were recorded, and indeed professional drivers appear to be the most strained and with significant differences compared to other transport professions. The most effective factors for predicting the level of this tension and the outcomes of the PSRs were Organizational Identification, Relative Deprivation and Work-Life Conflict, highlighting the socio-psychological process of its creation and manifestation. In addition, the thesis attempted a systemic view of PSRs through network analysis. The network approach offered new explanatory possibilities of the relationships between PSRs, alternative explanations of the dynamic interconnections with the observed outcomes and rich stimuli for theoretical and methodological enrichment. Thereby, an understanding of the multi-level relation between subject (employee) and structure (work context) was sought.

Οι Ψυχοκοινωνικοί Κίνδυνοι Εργασίας (ΨΚΕ) χαρακτηρίζονται από τις σοβαρές τους επιδράσεις στους εργαζομένους και την διαρκώς αναδυόμενη αρνητική επίπτωση στις επιχειρήσεις και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Παρά την εισαγωγή πολιτικών πρόληψης ειδικά για τους ΨΚΕ και παρά τη συγκέντρωση εμπειρικών δεδομένων που τεκμηριώνουν την αρνητική τους επίδραση στην υγεία, την ασφάλεια και τη γενικότερη ευημερία των εργαζομένων συνεχίζουν να λαμβάνουν μικρότερη προσοχή από τους οργανισμούς σε σχέση με τους φυσικούς κινδύνους και την ασφάλεια στην εργασία. Ειδικά ο τομέας ενδιαφέροντος της διατριβής -των μεταφορών- κατατάσσεται διαχρονικά ανάμεσα στους πιο «επικίνδυνους», καθώς συνδυάζει έναν μεγάλο αριθμό επιβαρυντικών συνθηκών κάτω από τις οποίες εκτελούν τα καθήκοντά τους οι εργαζόμενοι, ενώ βρίσκεται στις υψηλότερες θέσεις σε εμφάνιση επαγγελματικών ασθενειών και στον αριθμό ατυχημάτων και τραυματισμών. Η υστέρηση στο ζήτημα της πρόληψης και διαχείρισης των ΨΚΕ συμπληρώνεται από την έλλειψη επαρκών ερευνητικών δεδομένων για τον Ελληνικό εργασιακό πληθυσμό και η σχεδόν πλήρης απουσία για τους εργαζόμενους στις μεταφορές (στην Ελλάδα). Το κάθε επάγγελμα συνοδεύεται από τους δικούς του σχετικούς ΨΚΕ και ο συνδυασμός των μεταξύ τους αλληλεπιδράσεων που οδηγούν σε αρνητικές επιπτώσεις, είναι μοναδικός για κάθε εργασιακό περιβάλλον. Αυτό το γεγονός σε συνδυασμό με τα περιορισμένα δεδομένα για τους ΨΚΕ στον τομέα των μεταφορών στην Ελλάδα, καταδεικνύουν την αναγκαιότητα της παρούσας διατριβής. Σκοπός της ήταν η σύνθεση εμπειρικής και θεωρητικής γνώσης για τους ΨΚΕ, μέσα στον συγκεκριμένο επαγγελματικό χώρο των μεταφορών. Εκκίνησε με στόχο την ολοκληρωμένη περιγραφή του πλαισίου, έτσι όπως διαμορφώνεται σε επίπεδο πολιτικών, διαδικασιών, αλλά και των αναγνωρισμένων ως επικρατέστερων ΨΚΕ στα συγκεκριμένα επαγγέλματα. Συνέχισε επιδιώκοντας τον προσδιορισμό κατάλληλου τρόπου ανάλυσης και ερμηνείας των αλληλοσυνδέσεων μεταξύ των ΨΚΕ και πρόβλεψης των συνεπειών τους σε ατομικό και οργανωσιακό επίπεδο. Ευελπιστώντας στη βαθύτερη θεωρητική κατανόηση με άμεση αντιστοίχιση στα παρατηρούμενα φαινόμενα, επιχείρησε να προσεγγίσει το εργασιακό πλαίσιο μέσα από μία κοινωνιοψυχολογική ματιά, εντάσσοντας σε κεντρική θέση της ανάλυσης έννοιες όπως η Σχετική Αποστέρηση, η Κοινωνική Ταυτότητα και η Οργανωσιακή Ταύτιση. Υπό αυτήν την οπτική και με την καθοδήγηση του θεωρητικού μοντέλου Απαιτήσεων-Πόρων στην Εργασία υλοποιήθηκε ένας μη-πειραματικός σχεδιασμός με δύο διαδοχικές ερευνητικές δράσεις. Σε πρώτο διερευνητικό επίπεδο υλοποιήθηκε ποιοτική έρευνα για την καταγραφή των αντιλήψεων και των πρακτικών σε σχέση με τους ΨΚΕ στους οργανισμούς που δραστηριοποιούνται στις μεταφορές. Στη συνέχεια, πραγματοποιήθηκε μια ευρύτατη ποσοτική έρευνα για τη συστηματική εκτίμηση των ΨΚΕ στον τομέα των μεταφορών. Η ποσοτική έρευνα ήταν ενημερωμένη από τους θεματικούς άξονες που προέκυψαν από τα ευρήματα της πρώτης έρευνας. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν από δείγμα εργαζομένων στις μεταφορές, με μεγαλύτερη αντιπροσώπευση των αστικών μεταφορών. Μέσα από τη θεματική ανάλυση του περιεχομένου της ποιοτικής έρευνας και την πολύπλευρη στατιστική ανάλυση των ποσοτικών δεδομένων της δεύτερης έρευνας, αναδείχθηκαν οι επικρατέστεροι ΨΚΕ στον τομέα των μεταφορών. Ο ρυθμός εργασίας, η έκθεση σε περιστατικά βίας και παρενόχλησης από τρίτους, η αίσθηση/έλλειψη ελέγχου στην εργασία, η σύγκρουση προσωπικής-εργασιακής ζωής και οι συναισθηματικές και ποσοτικές απαιτήσεις βρέθηκαν μεταξύ των υψηλότερων θέσεων στους αξιολογούμενους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους, επιβεβαιώνοντας την υπάρχουσα βιβλιογραφία και διαμορφώνοντας το αντικειμενικό μέρος των εργασιακών απαιτήσεων. Ωστόσο, τα αποτελέσματα της ποσοτικής έρευνας κατέταξαν στις πρώτες θέσεις των ΨΚΕ, οργανωσιακά χαρακτηριστικά όπως η ποιότητα ηγεσίας και η αναγνώριση. Συνολικά καταγράφηκαν υψηλά επίπεδα ψυχοκοινωνικής πίεσης στην εργασία, ενώ πράγματι το επάγγελμα του οδηγού φαίνεται να είναι το πλέον επιβαρυμένο και με διακριτές διαφορές σε σχέση με τα υπόλοιπα επαγγέλματα των μεταφορών. Οι πλέον αποτελεσματικοί παράγοντες για την πρόβλεψη του επιπέδου αυτής της πίεσης και των εργασιακών συνεπειών των ΨΚΕ, ήταν οι μεταβλητές της Οργανωσιακής Ταύτισης, της Σχετικής Αποστέρησης και της Σύγκρουσης Προσωπικής-Εργασιακής ζωής, αναδεικνύοντας την κοινωνιοψυχολογική διεργασία δημιουργίας και εκδήλωσής της. Επιπλέον, η διατριβή επιχείρησε τη συστημική θεώρηση των ΨΚΕ μέσα από τη δικτυακή ανάλυση. Η προσέγγιση του δικτύου προσέφερε νέες ερμηνευτικές δυνατότητες των σχέσεων μεταξύ των ΨΚΕ, εναλλακτικές εξηγήσεις των δυναμικών αλληλοσυνδέσεων με τις παρατηρούμενες μεταβλητές αποτελεσμάτων και πλούσια ερεθίσματα για θεωρητικό και μεθοδολογικό εμπλουτισμό. Με αυτόν τον τρόπο, επιδιώχθηκε η κατανόηση της πολυεπίπεδης σχέσης μεταξύ υποκειμένου (εργαζόμενου) και δομής (εργασιακού πλαισίου).