Maritime spatial planning and shipping: development and application of key performance indicators for monitoring and evaluation, with emphasis on insularity

Abstract

Short Sea Shipping (SSS) is a critical use of the marine environment, providing essential transport for passengers and goods, particularly in coastal and island regions. It plays a central role in promoting territorial cohesion, enhancing connectivity, and supporting socio-economic equity in geographically fragmented areas. Maritime Spatial Planning (MSP), a relatively recent instrument in the European Union, aims to coordinate maritime activities to balance environmental, social, and economic objectives. Despite its potential, the effectiveness of MSP plans and the robustness of their monitoring and evaluation (M&E) processes remain limited, creating a research gap in understanding cross-sectoral objectives such as territorial cohesion and insularity—especially in island contexts heavily dependent on SSS. This doctoral research develops a comprehensive framework for the systematic monitoring and evaluation of SSS in Greece through MSP, with a focus on territorial cohesion and insularity. The research integrates qualitative and quantitative approaches and provides tools to support evidence-based policymaking and decision-making. The overarching goal is to establish a coherent M&E system aligned with national and European MSP principles, sectoral and cross-sectoral objectives, and the specific socio-economic, environmental, and territorial challenges of Greek islands. The framework is designed to be transferable to other maritime sectors, geographic contexts, and transboundary MSP initiatives. The proposed M&E framework comprises four interrelated components. First, stakeholder engagement ensures systematic and iterative participation, enabling the identification of strategic and specific objectives and promoting social equity and mutual learning. The proposed stakeholder engagement process was tested through two rounds of engagement with 46 stakeholders representing government, industry, academia, and civil society. Second, the Key Performance Indicator (KPI) framework translates these objectives into measurable indicators, covering economic, social, environmental, governance, technological, and cross-sectoral dimensions. It identifies relevant data sources, measurement methods, and visualization approaches to ensure transparency and applicability. Third, the Spatial Data Infrastructure (SDI), mainly represented by a geodatabase, supports the integration, processing, and spatial visualization of KPIs, providing a methodological foundation for institutionalizing MSP M&E. Fourth, the Decision Support Tool (DST) operationalizes a composite indicator, the Island Territorial Cohesion Index (ITCI), which benchmarks Greek islands in terms of connectivity, accessibility, governance, technological performance, environmental impact, and socio-economic development. By explicitly incorporating insularity, the ITCI links SSS performance to broader territorial cohesion objectives, facilitating policy prioritization and scenario-based analysis. Together, these four frameworks form a robust, evidence-based, and transferable M&E system that informs MSP and SSS planning at national, regional, and local scales. The research demonstrates how structured stakeholder engagement, KPIs, geospatial infrastructures, and composite indicators can be integrated to support decision-making, align cross-sectoral objectives, and embed territorial cohesion and insularity into MSP. Limitations, including data gaps and the need for institutionalization, highlight opportunities for future improvements and broader applications, including freight transport, international connections, and AI-assisted data processing and forecasting. In conclusion, this doctoral research advances both the methodology and practical implementation of MSP M&E, providing a scientifically robust, policy-relevant, and transferable framework. By linking SSS to territorial cohesion and insularity, it offers insights and tools for evidence-based planning, governance, and sustainable development of island and coastal regions.

Η Ναυτιλία Μικρών Αποστάσεων (ΝΜΑ) αποτελεί μια από τις σημαντικότερες δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα στο θαλάσσιο χώρο, επιτρέποντας τη μεταφορά επιβατών και αγαθών, ειδικότερα από και προς παράκτιες και νησιωτικές περιοχές. Διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην προώθηση της περιφερειακής συνοχής, στην ενίσχυση της συνδεσιμότητας και στη στήριξη της κοινωνικοοικονομικής ισότητας σε γεωγραφικά κατακερματισμένες περιοχές. Ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός (ΘΧΣ), ένα σχετικά πρόσφατο εργαλείο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στοχεύει στη συντονισμένη διαχείριση των θαλάσσιων δραστηριοτήτων ώστε να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ περιβαλλοντικών, κοινωνικών και οικονομικών στόχων. Παρά τις δυνατότητές του, η αποτελεσματικότητα των σχεδίων ΘΧΣ και των διαδικασιών παρακολούθησης και αξιολόγησής τους παραμένουν περιορισμένες, δημιουργώντας ένα ερευνητικό κενό ειδικότερα στην κατανόηση διατομεακών στόχων όπως η εδαφική συνοχή και η νησιωτικότητα, ιδιαίτερα σε νησιωτικές περιοχές που εξαρτώνται έντονα από την ακτοπλοΐα. Η παρούσα διδακτορική έρευνα αναπτύσσει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για τη συστηματική παρακολούθηση και αξιολόγηση της ΝΜΑ στην Ελλάδα μέσω του ΘΧΣ, με έμφαση στην εδαφική συνοχή και τη νησιωτικότητα. Η έρευνα ενσωματώνει ποιοτικές και ποσοτικές προσεγγίσεις και παρέχει εργαλεία για την υποστήριξη της τεκμηριωμένης χάραξης πολιτικής και λήψης αποφάσεων. Ο κύριος στόχος είναι η διαμόρφωση ενός συνεκτικού συστήματος παρακολούθησης και αξιολόγησης, ευθυγραμμισμένου με τις εθνικές και ευρωπαϊκές αρχές ΘΧΣ, τους τομεακούς και διατομεακούς στόχους και τις ειδικές κοινωνικοοικονομικές, περιβαλλοντικές και χωρικές προκλήσεις των ελληνικών νησιών. Το πλαίσιο έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να επιτρέπεται η εφαρμογή του σε άλλους τομείς που αφορούν το ΘΧΣ και τη γαλάζια οικονομία, καθώς και άλλες γεωγραφικές και διοικητικές ενότητες αλλά και διασυνοριακές πρωτοβουλίες ΘΧΣ. Το προτεινόμενο πλαίσιο παρακολούθησης και αξιολόγησης περιλαμβάνει τέσσερις αλληλένδετες συνιστώσες. Πρώτον, το Πλαίσιο Συμμετοχής Εμπλεκόμενων Φορέων στην Παρακολούθηση και Αξιολόγηση (MESEΜ) διασφαλίζει συστηματική και επαναλαμβανόμενη συμμετοχή, επιτρέποντας την ταυτοποίηση στρατηγικών και ειδικών στόχων και προωθώντας την κοινωνική ισότητα και τη συλλογική μάθηση. Το MESEΜ δοκιμάστηκε μέσω δύο γύρων συμμετοχής με 46 φορείς που αντιπροσωπεύουν την κυβέρνηση, τη βιομηχανία, την ακαδημαϊκή κοινότητα και την κοινωνία των πολιτών. Δεύτερον, το Πλαίσιο Βασικών Δεικτών Απόδοσης (KPI) μετατρέπει αυτούς τους στόχους σε μετρήσιμους δείκτες, καλύπτοντας οικονομικές, κοινωνικές, περιβαλλοντικές, διοικητικές, τεχνολογικές και διατομεακές διαστάσεις. Ταυτοποιεί σχετικές πηγές δεδομένων, μεθόδους μέτρησης και προσεγγίσεις οπτικοποίησης, διασφαλίζοντας διαφάνεια και εφαρμοσιμότητα. Τρίτον, η Γεωχωρική Υποδομή Δεδομένων (SDI) υποστηρίζει την ενσωμάτωση, επεξεργασία και χωρική απεικόνιση των KPIs, παρέχοντας τη μεθοδολογική βάση για την θεσμοθέτηση της παρακολούθησης και αξιολόγησης MSP. Τέταρτον, το Εργαλείο Υποστήριξης Αποφάσεων (DST) λειτουργικοποιεί έναν σύνθετο δείκτη, τον Δείκτη Εδαφικής Συνοχής Νησιών (ITCI), ο οποίος αξιολογεί τα ελληνικά νησιά όσον αφορά τη συνδεσιμότητα, την προσβασιμότητα, τη διακυβέρνηση, την τεχνολογική απόδοση, τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο και την κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη. Με την ρητή ενσωμάτωση της νησιωτικότητας, ο ITCI συνδέει την απόδοση της ΝΜΑ με ευρύτερους στόχους εδαφικής συνοχής, διευκολύνοντας την ιεράρχηση πολιτικών και την ανάλυση βάσει συναφών σεναρίων. Μαζί, αυτά τα τέσσερα πλαίσια σχηματίζουν ένα ανθεκτικό, τεκμηριωμένο και μεταβιβάσιμο σύστημα παρακολούθησης και αξιολόγησης που υποστηρίζει τον σχεδιασμό ΘΧΣ και ΝΜΑ σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο. Η έρευνα δείχνει πώς η δομημένη συμμετοχή φορέων, οι KPIs, οι γεωχωρικές υποδομές και οι σύνθετοι δείκτες μπορούν να ενσωματωθούν για να υποστηρίξουν τη λήψη αποφάσεων, να ευθυγραμμίσουν διατομεακούς στόχους και να ενσωματώσουν την περιφερειακή συνοχή και τη νησιωτικότητα στο ΘΧΣ. Οι περιορισμοί, συμπεριλαμβανομένων των κενών δεδομένων και της ανάγκης θεσμοθέτησης, υπογραμμίζουν ευκαιρίες για μελλοντικές βελτιώσεις και ευρύτερες εφαρμογές, όπως η μεταφορά φορτίου, οι διεθνείς συνδέσεις και η επεξεργασία και πρόβλεψη δεδομένων με τη βοήθεια Τεχνητής Νοημοσύνης. Συμπερασματικά, η διδακτορική αυτή έρευνα προάγει τόσο τη μεθοδολογία όσο και την πρακτική εφαρμογή της παρακολούθησης και αξιολόγησης ΘΧΣ, παρέχοντας ένα επιστημονικά ισχυρό, πολιτικά σχετικό και μεταβιβάσιμο πλαίσιο. Συνδέοντας την ΝΜΑ με την περιφερειακή συνοχή και τη νησιωτικότητα, προσφέρει γνώσεις και εργαλεία για τεκμηριωμένο σχεδιασμό, διακυβέρνηση και βιώσιμη ανάπτυξη νησιωτικών και παράκτιων περιοχών.