Η περιβαλλοντική δίκη υπό το πρίσμα της Σύμβασης του Aarhus

Abstract

The environmental litigation through the lens of the Aarhus Convention is a multidimensional field of study, as it incorporates simultaneously elements of international, regional, european union and national law taking into account the peculiarities of the legal asset of the environment, which by nature attracts the interdisciplinary approach and interpretation. This doctoral thesis, recognizing these elements and the special characteristics of an innovative and pioneering Multilateral Environmental Agreement, such as the Aarhus Convention, beginning with the introduction to the survey issue and the conceptual distinctions, composes the scientific approach of the issue to international, regional-conventional, european, national and comparative level, emphasizing the corresponding adjustment and incorporation of the Aarhus Convention's provisions into different legal orders and below distinct institutional jurisdictional bodies. As far as the international level is concerned, the focus is mostly based on the related to environmental issues interpretation of the International Court of Justice in The Hague and the European Court of Human Rights and partially to other international jurisdictional bodies, highlighting according to the related conclusions the degree of influence of the Convention under consideration and the comparison between the legal protection's levels as well. For the deepening and interpretation of the Aarhus Convention and the access to justice for environmental issues, the specific provisions of the article 9 are analyzed in conjunction with the interpretational approach of the findings through the Communications of the Aarhus Convention Compliance Committee, leading to the relevant individual conclusions. Regarding the European Union's level, the embodiment of the provisions of the Aarhus Convention is analyzed through legislation and jurisprudence (case law) both to member states' level and to European Union's institutional level, underlining the issues that have arisen and have occupied theory and case law, leading in conclusion to the relevant findings. At Greek legal order, the adjustment level is being studied through the lens of the three pillars of the Aarhus Convention and the access to justice for these issues, through legislation and jurisprudence (case law), leading to particular concluding remarks both for the existing level of convergence with the Convention and the deficiencies about the expected specifications. At a comparative level, giving emphasis to the issues that differentiate the legal systems from twenty European Union's member states, issues of legislative and procedural nature that are linked with the core of the Aarhus Convention and access to environmental justice are being approached, so as to make a thematic classification of the subjects under investigation that are relating to the environmental litigation. At the culmination of the thesis, the overall conclusions are listed and the deficiencies that were found at the individual levels are formulated in combination with the possible and recommended solutions. To conclude, it is considered that the compliance with the provisions of the Aarhus Convention is serving the environmental democracy which is judged as of critical importance for modern democracies that are in front of climate crisis and a multitude of environmental issues.

Η περιβαλλοντική δίκη υπό το πρίσμα της Σύμβασης του Aarhus συνιστά ένα πεδίο μελέτης πολυδιάστατο, καθώς ταυτόχρονα συνυφαίνει στοιχεία διεθνούς, περιφερειακού, ευρω-ενωσιακού και εθνικού δικαίου συνυπολογίζοντας τις ιδιαιτερότητες του εννόμου αγαθού του περιβάλλοντος, που εκ φύσεως έλκει τη διεπιστημονική προσέγγιση και ερμηνεία. Η παρούσα διατριβή, αναγνωρίζοντας τα στοιχεία αυτά και τις ιδιομορφίες μιας καινοτόμου και πρωτοποριακής Πολυμερούς Περιβαλλοντικής Συμφωνίας, όπως η Σύμβαση του Aarhus, ξεκινώντας με την εισαγωγή στο αντικείμενο μελέτης και τις εννοιολογικές διακρίσεις, διαρθρώνει την επιστημονική προσέγγιση του θέματος σε επίπεδο διεθνές, περιφερειακό - συμβατικό, ευρωπαϊκό, εθνικό και συγκριτικό, δίνοντας έμφαση στην αντίστοιχη προσαρμογή και ενσωμάτωση των προβλέψεων της Σύμβασης σε διαφορετικές έννομες τάξεις και υπό διαφορετικά θεσμικά δικαιοδοτικά όργανα. Ως προς το διεθνές επίπεδο, η εστίαση γίνεται στη σχετική με περιβαλλοντικά ζητήματα ερμηνεία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης και στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και λιγότερο σε άλλα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα, αναδεικνύοντας με τα συναφή συμπεράσματα τον βαθμό επιρροής της υπό μελέτη Σύμβασης, καθώς και τη σύγκριση των επιπέδων νομικής προστασίας. Για την εμβάθυνση και ερμηνεία στην ίδια τη Σύμβαση και στην πρόσβαση στη δικαιοσύνη για περιβαλλοντικά ζητήματα γίνεται ανάλυση των ειδικότερων προβλέψεων του άρθρου 9 σε συνδυασμό με την ερμηνευτική προσέγγιση των πορισμάτων μέσω των Ανακοινώσεων της Επιτροπής Συμμόρφωσης της Σύμβασης του Aarhus, οδηγώντας και στα σχετικά επιμέρους συμπεράσματα. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ενσωμάτωση των προβλέψεων της Σύμβασης εξετάζεται νομοθετικά και νομολογιακά τόσο σε επίπεδο κρατών μελών όσο και σε θεσμικό επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναδεικνύοντας τα ζητήματα που έχουν προκύψει και έχουν απασχολήσει θεωρία και νομολογία, οδηγώντας συμπερασματικά στα αντίστοιχα πορίσματα. Στην ελληνική έννομη τάξη, το επίπεδο προσαρμογής μελετάται υπό το πρίσμα των τριών πυλώνων της Σύμβασης και της πρόσβασης στη δικαιοσύνη για τα θέματα αυτά, νομοθετικά και νομολογιακά, οδεύοντας σε επιμέρους συμπερασματικές παρατηρήσεις τόσο για το υπάρχον επίπεδο σύμπλευσης με τη Σύμβαση όσο και για τις ελλείψεις ως προς τις προβλεπόμενες προδιαγραφές. Σε συγκριτικό επίπεδο, δίνοντας έμφαση στα στοιχεία που διαφοροποιούν τα νομικά συστήματα είκοσι κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προσεγγίζονται στοιχεία νομοθετικής και δικονομικής φύσης που σχετίζονται με τον πυρήνα της Σύμβασης του Aarhus και την πρόσβαση στην περιβαλλοντική δικαιοσύνη, ώστε να γίνει μια θεματική ταξινόμηση των υπό διερεύνηση ζητημάτων που αφορούν στην περιβαλλοντική δίκη. Στο επιστέγασμα της διατριβής, παρατίθενται τα συνολικά συμπεράσματά της και διατυπώνονται οι ελλείψεις που διαπιστώθηκαν στα επιμέρους επίπεδα σε συνδυασμό με τις πιθανές και προτεινόμενες λύσεις. Εν κατακλείδι, θεωρείται ότι η συμμόρφωση με τις προδιαγραφές της Σύμβασης του Aarhus υπηρετεί την περιβαλλοντική δημοκρατία που κρίνεται νευραλγικής σημασίας για τις σύγχρονες δημοκρατίες που βρίσκονται ενώπιον της κλιματικής κρίσης και πληθώρας περιβαλλοντικών ζητημάτων.