Ταξίδια, ταξιδιώτες και ταξιδιωτικά κείμενα (1386-1500): Κέρκυρα, Μεθώνη και Κρήτη στον θαλάσσιο δρόμο από τη Βενετία προς τους Αγίους Τόπους

Abstract

This doctoral dissertation reconstructs and interprets the maritime pilgrimage route that connected Venice with the Holy Land during the late medieval period (1386–1500), with particular emphasis on the three principal nodes of the Greek region: Corfu, Modon, and Crete. The study shifts its focus from the final destination to the intermediate points along the route, examining these ports not merely as stations of resupply but as spaces of experience, spiritual preparation, and social interaction. In doing so, it proposes a new reading of the maritime pilgrimage network in the Greek region, highlighting the Mediterranean as a composite field of intersecting cultures and institutions. The study reassesses the role of Greek ports as "sacred thresholds" of the journey within the framework of Venetian maritime dominance. Corfu is approached as a space of control and regrouping; Modon as a place of boundary and trial; and Crete as a transitional hub marked by the coexistence of Latin and Orthodox ecclesiastical presence before the onward passage to the East. This comparative approach brings to light both the functional sequence of these stations and the similarities and distinctions that together constitute Mediterranean cohesion.Particular emphasis is placed on the experiential dimension of the journey. Drawing on narrative sources written in Latin and various Western European languages, the dissertation analyzes the experiences of pilgrims, the dangers of navigation, and the emotional registers of fear, hope, and gratitude, as well as rituals of departure, collective prayers at sea, and practices of devotion. These elements form a "spiritual geography" that unfolds alongside the physical geography of the Mediterranean, transforming travel into a process of inner transformation. Methodologically, the research combines narrative sources, Venetian administrative documentation, and spatial analysis of maritime routes. It argues that pilgrimage constitutes a complex form of medieval mobility in which faith, commerce, and political power coexist, and that the Greek region functioned as an active mediator between West and East. The Mediterranean thus emerges not as a boundary but as a network of connections that both enabled and gave meaning to the journey toward the sacred.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει ως αντικείμενο την ανασύσταση και ερμηνεία της θαλάσσιας προσκυνηματικής διαδρομής που συνέδεε τη Βενετία με τους Αγίους Τόπους κατά την ύστερη μεσαιωνική περίοδο (1386–1500), με έμφαση στους τρεις κύριους κόμβους του ελλαδικού χώρου: την Κέρκυρα, τη Μεθώνη και την Κρήτη. Η έρευνα μετατοπίζει το ενδιαφέρον από τον τελικό προορισμό στα ενδιάμεσα σημεία της διαδρομής, εξετάζοντας τα λιμάνια όχι μόνο ως σταθμούς ανεφοδιασμού αλλά ως χώρους εμπειρίας, πνευματικής προετοιμασίας και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Με τον τρόπο αυτό προτείνεται μια νέα ανάγνωση του θαλάσσιου προσκυνηματικού δικτύου στον ελλαδικό χώρο, αναδεικνύοντας τη Μεσόγειο ως σύνθετο πεδίο διασταυρούμενων πολιτισμών και θεσμών. Η μελέτη επανεκτιμά τον ρόλο των λιμανιών του ελλαδικού χώρου ως «ιερών κατωφλιών» του ταξιδιού στο πλαίσιο της βενετικής θαλάσσιας κυριαρχίας. Η Κέρκυρα προσεγγίζεται ως χώρος ελέγχου και ανασύνταξης, η Μεθώνη ως τόπος ορίου και δοκιμασίας και η Κρήτη ως μεταβατικός κόμβος συνύπαρξης λατινικής και ορθόδοξης παρουσίας πριν από τη μετάβαση προς την Ανατολή. Η συγκριτική αυτή προσέγγιση αναδεικνύει τη λειτουργική αλληλουχία των σταθμών, καθώς και τις ομοιότητες και διαφοροποιήσεις που συγκροτούν τη μεσογειακή ενότητα.Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη βιωματική διάσταση του ταξιδιού. Μέσα από τις αφηγηματικές πηγές, γραμμένες στα λατινικά και σε ποικίλες δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες, αναλύονται οι εμπειρίες των προσκυνητών, οι κίνδυνοι της ναυσιπλοΐας, τα συναισθήματα φόβου, ελπίδας και ευγνωμοσύνης, καθώς και οι τελετουργίες αναχώρησης, οι προσευχές εν πλω και οι πρακτικές ευλάβειας. Τα στοιχεία αυτά συγκροτούν μια «πνευματική γεωγραφία» που εξελίσσεται παράλληλα με τη φυσική γεωγραφία της Μεσογείου, μετατρέποντας το ταξίδι σε διαδικασία εσωτερικής μεταμόρφωσης. Μεθοδολογικά, η έρευνα βασίζεται σε συνδυαστική προσέγγιση αφηγηματικών πηγών, βενετικών διοικητικών εγγράφων και χωρικής ανάλυσης των θαλάσσιων διαδρομών. Η διατριβή καταλήγει ότι το προσκύνημα αποτελεί σύνθετη μορφή μεσαιωνικής κινητικότητας, όπου πίστη, εμπόριο και πολιτική συνυπάρχουν και ότι ο ελλαδικός χώρος λειτουργεί ως ενεργός διαμεσολαβητής μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Η Μεσόγειος, συνεπώς, δεν εμφανίζεται ως όριο αλλά ως δίκτυο συνδέσεων που καθιστά δυνατή και νοηματοδοτεί την πορεία προς το ιερό.