Η αναπαράσταση της ψυχικής νόσου στον ελληνικό κινηματογράφο την περίοδο 1967-1974

Abstract

Cinema from its inception has been deeply intrigued by the domain of Psychiatry, persistently appropriating its conceptual and symbolic repertoire in order to construct compelling thematic frameworks, emotionally charged scenarios, and intense dramatic configurations. The research ambition of the present dissertation lies precisely herein: to investigate and foreground the representational modalities through which mental illness is articulated within Greek fictional cinema and, specifically, of the period 1967-1974. The decision to examine Greek films from this specific period is based on the particularity of Greece’s political condition at the time, namely an authoritarian regime which, beyond the imposition of restrictions and systematic violence, exercised strict censorship over the country’s cultural production, while simultaneously perpetuating asylum-based psychiatry and the associated legislative regression. This occurred at a historical moment when, across Western societies, voices advocating for psychiatric reform were increasingly gaining momentum. From a cinematic perspective, the period under consideration is further distinguished by the simultaneous emergence of the New Greek Cinema alongside the continued dominance of commercial filmmaking. Consequently, the cinematic corpus of the seven-year period of Greek junta was considered to possess sufficient aesthetic and thematic breadth to serve the objectives of the present research, enabling the articulation of a distinct national cinematic discourse on mental illness. Within the conceptual framework of the dissertation, the initial focus is placed on the relationship between cinema —predominantly commercial— and Psychiatry, with particular emphasis on cinematic representations and narrative conventions. Subsequently, the study examines the ideological and political context of the Greek junta, along with the regulatory and control mechanisms imposed upon the intellectual and artistic—primarily cinematic—production of the country, thereby situating Greek cinema as it was shaped during the years examined. This is followed by a historical overview of Psychiatry in Greece during the same period, with a primary focus on the prevailing legal framework and the institutional model of psychiatric care. Moreover, an original analysis is conducted of the public discourses of the dictator Georgios Papadopoulos concerning the fields of Medicine and mental health. Through an exhaustive content analysis, this inquiry reveals a distinctly propagandistic discourse, densely infused with metaphors and conceptual borrowings from Medicine and Psychology, mobilized in order to legitimize the restrictions and mechanisms of repression imposed by the regime. The main research objects concern the mode of representation of the mentally ill, mental illness, its etiology, symptoms and treatment, mental health specialists, and clinics in the Greek cinema, as well as the investigation of the relationship between the representations and the socio-political reality of the period under study. From the productions of the Greek cinema of the years under review, all feature-length fiction films, whose plot concerned or referred to a character with mental illness or had a theme related to the field of mental health, were systematically identified and exhaustively studied. The qualitative research process was chosen due to its suitability for the research object, an area that has so far remained underexplored in doctoral research, and due to its flexibility when applied to the multimodal film text, allowing the analysis of multiple aspects of the subject. Particular emphasis was placed on the analysis of the character and his mental state. The characters were analyzed according to the model of Jens Eder, professor of dramaturgy and aesthetics at the Konrad Wolf Film University in Babelsberg, Germany. In order to synthesize a more systematic and complete understanding of the findings, the thematic analysis method according to Braun and Clark was applied in parallel. The textual and thematic analysis revealed a wealth of patterns and codes concerning: i) life details of the character (demographic information, professional, romantic, and social life, physical health and external appearance), ii) their personality (extroversion-introversion, neuroticism, psychoticism, other characterological elements and intelligence), iii) mental illness (diagnosis, symptomatology, insight, etiology, treatment), iv) mental health specialists, v) the clinic, vi) the attitude of others towards the mentally ill, vii) addiction, viii) suicide, ix) the interplay between art/artistic creativity, intellectual brilliance and mental illness, x) violence and crime, xi) dreams. The Greek cinema of the period under consideration proved to be a rich corpus of representations of mental illness. These findings support the research focus and methodological approach, contributing to the identification, critical understanding, articulation, and deconstruction of the broader mythology of ‘madness’ in Greek society during the seven-year military dictatorship.

Ο κινηματογράφος από τα πρώτα του βήματα γοητεύτηκε από τον κόσμο της Ψυχιατρικής και ακόρεστα άντλησε από αυτόν το κατάλληλο υλικό για μία εντυπωσιακή θεματολογία, συγκλονιστικά σενάρια και δραματική δράση. Ερευνητική φιλοδοξία της παρούσας διδακτορικής διατριβής υπήρξε αυτή ακριβώς: να αναζητήσει και να αναδείξει την αναπαράσταση της ψυχικής νόσου στον ελληνικό μυθοπλαστικό κινηματογράφο και, συγκεκριμένα, της χρονικής περιόδου 1967-1974. Η επιλογή της εξέτασης των ελληνικών ταινιών της περιόδου αυτής βασίζεται στην ιδιαιτερότητα της πολιτειακής κατάστασης της Ελλάδας, ενός καθεστώτος που εκτός των περιορισμών και της βίας, λογόκρινε την πολιτισμική παραγωγή του τόπου, αλλά και διαιώνισε την ασυλιακή ψυχιατρική και τον σχετικό νομοθετικό οπισθοδρομισμό σε μία εποχή που στις χώρες της Δύσης οι φωνές για ψυχιατρική μεταρρύθμιση πλήθαιναν. Ταυτόχρονα από κινηματογραφικής απόψεως, χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου υπήρξε το γεγονός της “ανατολής” του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, παράλληλα με την κυριαρχία του εμπορικού. Συνεπώς, το πρωτογενές κινηματογραφικό υλικό της επταετίας θεωρήθηκε ότι διέθετε αισθητική και θεματική ευρύτητα για την παρούσα έρευνα, ώστε να καταδείξει στο πλαίσιο ενός εθνικού κινηματογράφου τον δικό του “λόγο” για την ψυχική ασθένεια. Στον θεωρητικό άξονα της διατριβής, αρχικά, παρουσιάστηκε η σχέση του εμπορικού, κατά βάση, κινηματογράφου και της Ψυχιατρικής, με έμφαση στις σχετικές φιλμικές αναπαραστάσεις. Εν συνεχεία, διερευνήθηκε το ιδεολογικοπολιτικό πλαίσιο και οι ελεγκτικοί μηχανισμοί του καθεστώτος της χούντας στην πνευματική και καλλιτεχνική –κυρίως κινηματογραφική– παραγωγή της χώρας, και προσεγγίστηκε ο ελληνικός κινηματογράφος, όπως αυτός διαμορφώθηκε κατά τα εξεταζόμενα έτη. Ακολούθησε μία ιστορική αναφορά στην Ψυχιατρική της χώρας κατά την εξεταζόμενη περίοδο με εστίαση στο τότε ισχύον νομικό πλαίσιο και την ιδρυματική ψυχιατρική περίθαλψη. Συνάμα μελετήθηκαν πρωτότυπα και στο σύνολό τους οι δημόσιοι λόγοι του δικτάτορα Παπαδόπουλου αναφορικά με τα πεδία της Ιατρικής και της ψυχικής υγείας –μελέτη περιεχομένου, που κατέδειξε έναν προπαγανδιστικό λόγο με πλήθος στοιχείων και μεταφορών από τον χώρο της Ιατρικής και της Ψυχολογίας, προς δικαιολόγηση των περιορισμών και της καταστολής που επιβλήθηκε. Τα βασικά ερευνητικά ερωτήματα που ετέθησαν αφορούν στον τρόπο της φιλμικής αναπαράστασης του ψυχικά πάσχοντος, της ψυχικής νόσου, της αιτιοπαθογένειας, εκδήλωσης και θεραπείας της, των ειδικών ψυχικής υγείας, των κλινικών καθώς και στη διερεύνηση της σχέσης αυτών των αναπαραστάσεων με την κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα της περιόδου. Από τις παραγωγές του ελληνικού κινηματογράφου των εξεταζόμενων ετών, εντοπίστηκαν και μελετήθηκαν εξαντλητικά οι ταινίες μυθοπλασίας μεγάλου μήκους, των οποίων η υπόθεση αφορούσε ή αναφερόταν σε χαρακτήρα με ψυχική νόσο ή είχε σχετική θεματολογία με το πεδίο της ψυχικής υγείας. Επελέγη η ποιοτική ερευνητική διαδικασία λόγω της καταλληλότητάς της για το εν λόγω θέμα, καθώς θίγεται για πρώτη φορά σε επίπεδο διατριβής και έρευνας, και λόγω της ευελιξίας της κατά την εφαρμογή της στο πολυτροπικό φιλμικό κείμενο, δίνοντας τη δυνατότητα ανάλυσης πολλαπλών πτυχών του θέματος. Δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην ανάλυση του χαρακτήρα και της ψυχικής του κατάστασης. Οι χαρακτήρες αναλύθηκαν σύμφωνα με το μοντέλο του Jens Eder, καθηγητή δραματουργίας και αισθητικής στο Konrad Wolf Film University στο Babelsberg της Γερμανίας. Προκειμένου να συντεθεί μία συστηματικότερη και πληρέστερη κατανόηση των ευρημάτων, εφαρμόστηκε παράλληλα η μέθοδος της θεματικής ανάλυση κατά Braun και Clark. Η κειμενική και θεματική ανάλυση ανέδειξε πλούτο σχημάτων και κωδικών που αφορούν: i) στα στοιχεία ζωής του χαρακτήρα (δημογραφικά στοιχεία, επαγγελματική, ερωτική, κοινωνική ζωή, σωματική υγεία και εξωτερική εμφάνιση), ii) στην προσωπικότητά του (εξωστρέφεια-εσωστρέφεια, νευρωτισμός, ψυχωτισμός, λοιπά χαρακτηρολογικά στοιχεία και νοημοσύνη), στην ψυχική νόσο (διάγνωση, συμπτωματολογία, εναισθησία, αιτιοπαθογένεια, θεραπεία), στους ειδικούς ψυχικής υγείας, στην κλινική, στη στάση των άλλων απέναντι στον ψυχικά πάσχοντα, στον εθισμό, στην αυτοκτονία, στη σχέση της τέχνης και της ευφυΐας με την ψυχική νόσο, στη βία και στο έγκλημα, στα όνειρα. Ο ελληνικός κινηματογράφος της υπό εξέταση εποχής αποδείχτηκε πακτωλός αναπαραστάσεων της ψυχικής νόσου και επικύρωσε την ερευνητική επιλογή και διαδικασία με ευρήματα και συμπεράσματα που συμβάλλουν στην εύρεση, κατανόηση, ανάδειξη και αποκαθήλωση της ευρύτερης μυθολογίας περί της “τρέλας” στην ελληνική κοινωνία της επταετίας.