Εκκλησία και αιρέσεις στον Ευσέβιο Καισαρείας: ιστορικο-κανονική προσέγγιση

Abstract

Eusebius of Caesarea, in the fourth century, is the first historian to provide a systematic account of the Church from the origins of Christianity to his own time. His extensive and multifaceted writings constitute a valuable source for researchers. He is a devoted disciple of the martyr Pamphilus, maintaining a close fellowship with him until his teacher's last difficult years. The first century of Christianity marks the beginning of heresies but some of them have a short life cycle. Eusebius of Caesarea records several heresiarchs such as Simon Magus, Cerinthus, Marcion, Valentinus, Mani, Montanus, Paul of Samosata, Novatus, Sabellius, Marcellus of Ancyra, Arius. Some of them emerge from the current of Gnosticism. The heretics with their new ideas deviate from the course of the right faith. Every heresy follows its own distinct trajectory. A few characteristic examples are the vain attempt of Simon Magus to purchase the Divine Grace from the Apostles, the phenomenon of false prophesy in Montanism, the Arian controversy. There is a mobilization of Church Fathers and a convocation of Councils to counter heresies. Eusebius belongs to the moderate group of the Arians. He is under scrutiny by the first Ecumenical Council. In the end, he reluctantly signs the Creed. Several years later, Marcellus of Ancyra is condemned by a Council of Constantinople for his heretical doctrines and Eusebius of Caesarea composes two works in order to refute them. Shortly after the death of the emperor and his friend Constantine, Eusebius writes a work about him praising his great contribution to the support for Christianity. According to international scholarship, some heresiarchs possess imposing personalities. For instance, Marcion is considered the first to compile a fixed and closed Canon of the Bible which consists of a small number of books. Mani not only possesses wonderful dialectical skills but his movement features such beautifully crafted books that resemble works of art. Novatus writes significant treatises. However, not all of them have survived. The information we derive from Eusebius' works regarding the early Church combined with other sources and reference materials allow us to have a more comprehensive view of a wider range of topics. I will indicatively present two examples related to a person's life course from conception to death. Eusebius' works appear to reflect the Church's stance regarding the protection of unborn child. However, some extreme Gnostic groups, during the first centuries, not only perform abortions but also engage in the horrific ritual of consuming the fetus. Moreover, Eusebius' works reflect the Church's stance regarding the deceased. Specifically, there are references to the humiliating cremation of the martyrs' bodies by the persecuting authorities. Burial is presented as the appropriate and sacred practice for Christians, a ritual described in a honourable manner. There is a strong belief in the ressurection of the dead. However, some heretical groups, such as the Marcionites, reject this belief.

Ο Ευσέβιος Καισαρείας τον τέταρτο αιώνα είναι ο πρώτος ιστορικός που καταγράφει συστηματικά την πορεία της Εκκλησίας από τoυς Αποστολικούς χρόνους έως τη θριαμβευτική εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Το ογκώδες και πολυδιάστατο έργο του αποτελεί πολύτιμη παρακαταθήκη για τους ερευνητές. Ο Ευσέβιος είναι εξαιρετικός μαθητής του μάρτυρα Παμφίλου, διατηρώντας μία στενή πνευματική συμπόρευση μαζί του έως τα τελευταία δύσκολα χρόνια του δασκάλου του. Από τον πρώτο αιώνα του Χριστιανισμού αρχίζουν να εμφανίζονται οι αιρέσεις αλλά κάποιες από αυτές έχουν βραχύβιο κύκλο ζωής. Ο Ευσέβιος καταγράφει αρκετούς αιρεσιάρχες, όπως το Σίμωνα το Μάγο, τον Κήρινθο, το Μαρκίωνα, τον Ουαλεντίνο, το Μάνη, το Μοντανό, τον Παύλο Σαμοσατέα, το Σαβέλλιο, το Μάρκελλο Αγκύρας, τον Άρειο. Κάποιοι από αυτούς αναδύονται μέσα από το ρεύμα του Γνωστικισμού. Οι αιρετικοί με τις νέες ιδέες τους αποκλίνουν από την κοινή πορεία της ορθής πίστης. Κάθε αίρεση έχει τη δική της διαδρομή. Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η μάταιη απόπειρα του Σίμωνα του Μάγου να εξαγοράσει τη Θεία Χάρη από τους Αποστόλους, το φαινόμενο της ψευδοπροφητείας στο Μοντανισμό, η αρειανική έριδα. Υπάρχει κινητοποίηση των Πατέρων της Εκκλησίας και σύγκληση Συνόδων για την αντιμετώπιση των αιρέσεων. Ο Ευσέβιος Καισαρείας ανήκει στην μετριοπαθή ομάδα των αρειανών και είναι υπόδικος στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο. Τελικά υπογράφει απρόθυμα το Σύμβολο της Πίστεως. Αρκετά χρόνια αργότερα ο Μάρκελλος Αγκύρας καταδικάζεται από Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης για τις αιρετικές απόψεις του και ο Ευσέβιος συντάσσει δύο έργα με σκοπό να τις ανασκευάσει. Λίγο μετά το θάνατο του αυτοκράτορα και φίλου του Κωνσταντίνου, ο Ευσέβιος γράφει ένα έργο για αυτόν εγκωμιάζοντας τη μεγάλη του προσφορά στη στερέωση του Χριστιανισμού. Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, κάποιοι αιρεσιάρχες έχουν επιβλητική προσωπικότητα. Ενδεικτικά αναφέρω ότι ο Μαρκίων θεωρείται ο πρώτος που συντάσσει ένα συγκεκριμένο και κλειστό Κανόνα της Βίβλου, ο οποίος αποτελείται από λίγα βιβλία. Ο Μάνης διακρίνεται για τη διαλεκτική του ικανότητα αλλά και τα βιβλία του κινήματός του είναι τόσο φιλοτεχνημένα που θυμίζουν έργα τέχνης. Ο Νοβάτος διακρίνεται για τις εξαιρετικές πραγματείες του αλλά αρκετές από αυτές δεν διασώζονται. Τα στοιχεία που αντλούμε από τα έργα του Ευσεβίου Καισαρείας για την αρχαία Εκκλησία σε συνδυασμό με άλλες πηγές και βοηθήματα μας επιτρέπουν να έχουμε μία πολύπλευρη οπτική σε ποικίλα ζητήματα. Αναφέρω ενδεικτικά δύο παραδείγματα που σχετίζονται με την πορεία της ζωής ενός ανθρώπου από τη σύλληψη έως το θάνατο. Στο έργο του Ευσεβίου διακρίνεται η στάση της Εκκλησίας υπέρ της προστασίας του αγέννητου παιδιού. Ωστόσο, ορισμένες ακραίες ομάδες από το ρεύμα του Γνωστικισμού, κατά τους πρώτους αιώνες, όχι μόνο προβαίνουν σε αμβλώσεις αλλά καταλήγουν σε μία φρικιαστική ιεροτελεστία βρώσης του εμβρύου. Επίσης, αποτυπώνεται η στάση της Εκκλησίας σχετικά με τους κεκοιμημένους. Αναφέρεται η απαξιωτική αποτέφρωση των σορών των μαρτύρων από τις διωκτικές αρχές. Προβάλλεται το πρότυπο ότι η ταφή είναι η ενδεδειγμένη και ιερή πρακτική για την κηδεία των χριστιανών. Υπάρχει δυνατή πίστη στην ανάσταση των νεκρών αλλά κάποιοι αιρετικοί, όπως οι μαρκιωνίτες, έχουν άλλη άποψη.