Νεοενδογενείς στρατηγικές αγροτικής ανάπτυξης: η περίπτωση των προγραμμάτων LEADER κατά την προγραμματική περίοδο 2007-2013

Abstract

This dissertation focuses on investigating the implementation of the LEADER approach in Greece, with emphasis on the degree to which its core principles have been integrated into the local programs of Axis 4 of the Rural Development Programme (RDP). Although the LEADER approach has long been recognized as an innovative and participatory tool for local development, it faces significant challenges regarding its effective integration within the national institutional and administrative framework. The aim of this study is to assess the extent to which the key LEADER parameters have been embedded in the strategic planning and implementation of local development interventions, as well as to identify the main supportive and inhibiting factors that have shaped this process. To achieve these objectives, a mixed-methods research design was adopted, deemed appropriate for comprehensively understanding a complex and multi-layered phenomenon such as the LEADER implementation. The research methodology initially involved the analysis of secondary data, specifically the study of local development strategies drawn up by Local Action Groups (LAGs) within the framework of LEADER programs. These data offered an initial overview of the planning logic and local-level approaches. Subsequently, a quantitative survey was conducted using a structured questionnaire addressed to LAG executives. In total, twenty-seven questionnaires were collected. This phase collected empirical data, perceptions, and insights concerning the significance of the various LEADER parameters and the challenges encountered during their integration. Additionally, qualitative research was carried out in the form of semi-structured interviews with officials from the Managing Authority, who possess substantial experience in overseeing and implementing LEADER initiatives. In total, five interviews were conducted. The combination of these methodological tools enabled data triangulation, offering a more solid and multidimensional analytical basis. The findings reveal a consistent predominance of the technical dimensions of the approach—such as LAG functioning and spatial targeting—over its qualitative components, such as innovation, networking, and cooperation. The emphasis on administrative capacity and fund absorption, coupled with a rigid and centralized institutional framework, led to a more procedural implementation of the method, limiting its participatory and adaptive potential in response to local needs. Furthermore, the study identified significant discrepancies between different governance levels, reflecting divergent perceptions regarding the relevance and prioritization of LEADER parameters. The study concludes with key policy implications highlighting the need for a revision of the current implementation framework. It underscores the importance of decentralization, the institutional autonomy of Local Action Groups, the development of mechanisms for knowledge transfer and feedback, and the active engagement of local communities through institutionalized and sustainable participatory processes. Only under these conditions can the LEADER approach function as a living instrument of local empowerment, social cohesion, and sustainable rural development.

Η παρούσα διατριβή εστιάζει στη διερεύνηση της εφαρμογής της μεθόδου LEADER στην Ελλάδα, με έμφαση στον βαθμό ενσωμάτωσης των βασικών της αρχών στα τοπικά προγράμματα του Άξονα 4 του Προγράμματος Αγροτικής Ανάπτυξης (ΠΑΑ). Η μέθοδος LEADER, αν και έχει αναγνωριστεί διαχρονικά ως ένα καινοτόμο και συμμετοχικό εργαλείο τοπικής ανάπτυξης, αντιμετωπίζει προκλήσεις ως προς την ουσιαστική ενσωμάτωσή της στο εγχώριο θεσμικό και διοικητικό πλαίσιο. Στόχος της μελέτης είναι η αποτύπωση του βαθμού ενσωμάτωσης των παραμέτρων της μεθόδου στον στρατηγικό σχεδιασμό και την υλοποίηση των τοπικών αναπτυξιακών παρεμβάσεων, καθώς και ο εντοπισμός των βασικών ανασταλτικών και υποστηρικτικών παραγόντων που επηρέασαν τη διαδικασία.Για την επίτευξη των παραπάνω στόχων, επιλέχθηκε η προσέγγιση των μεικτών μεθόδων έρευνας, η οποία κρίθηκε κατάλληλη για τη σφαιρική κατανόηση ενός πολυεπίπεδου και σύνθετου φαινομένου όπως η εφαρμογή του LEADER. Η μεθοδολογία της έρευνας βασίστηκε αρχικά στην ανάλυση δευτερογενών δεδομένων, και πιο συγκεκριμένα στη μελέτη των τοπικών στρατηγικών σχεδίων που καταρτίστηκαν από τις Αναπτυξιακές Εταιρείες στο πλαίσιο υλοποίησης των προγραμμάτων LEADER. Τα δεδομένα αυτά παρείχαν μια πρώτη εικόνα για τον σχεδιασμό και την προσέγγιση που υιοθετήθηκε σε τοπικό επίπεδο. Στη συνέχεια, ακολούθησε ποσοτική έρευνα μέσω δομημένου ερωτηματολογίου, το οποίο απευθύνθηκε σε στελέχη των Ομάδων Τοπικής Δράσης. Συνολικά συλλέχθηκαν είκοσι επτά (27) ερωτηματολόγια. Μέσω αυτής της διαδικασίας καταγράφηκαν εμπειρικά δεδομένα, απόψεις και αντιλήψεις σχετικά με τη σημασία των επιμέρους παραμέτρων της μεθόδου LEADER, αλλά και τις προκλήσεις που αντιμετωπίστηκαν κατά την ενσωμάτωσή τους στα τοπικά προγράμματα. Παράλληλα, υλοποιήθηκε και ποιοτική έρευνα με τη μορφή ημιδομημένων συνεντεύξεων, στις οποίες συμμετείχαν στελέχη της Κεντρικής Διαχειριστικής Αρχής με τεκμηριωμένη εμπειρία στην παρακολούθηση και υλοποίηση των προγραμμάτων. Ο συνολικός αριθμός συνεντεύξεων ανήλθε σε πέντε (5). Ο συνδυασμός αυτών των μεθοδολογικών εργαλείων επέτρεψε την τριγωνοποίηση των δεδομένων, προσφέροντας ένα πιο στέρεο και πολυδιάστατο υπόβαθρο για την ανάλυση. Τα ευρήματα αποκαλύπτουν μια συστηματική υπερίσχυση των τεχνικών παραμέτρων της μεθόδου – όπως η λειτουργία των Ομάδων Τοπικής Δράσης και η χωρική στόχευση – έναντι των ποιοτικών, όπως η καινοτομία, η δικτύωση και η συνεργασία. Η έμφαση στη διαχειριστική επάρκεια και στην απορρόφηση των χρηματοδοτήσεων, σε συνδυασμό με ένα αυστηρό και συγκεντρωτικό θεσμικό πλαίσιο, οδήγησε σε μια περισσότερο μηχανιστική εφαρμογή της μεθόδου, περιορίζοντας τη συμμετοχικότητα και την προσαρμοστικότητα στις τοπικές ανάγκες. Επιπλέον, εντοπίστηκαν σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των επιπέδων διοίκησης, με διαφορετικές αντιλήψεις αναφορικά με τη σημασία και την προτεραιότητα των παραμέτρων της μεθόδου. Η μελέτη καταλήγει σε βασικά συμπεράσματα που αφορούν την ανάγκη αναθεώρησης του υφιστάμενου πλαισίου εφαρμογής. Τονίζεται η σημασία της αποκέντρωσης, της θεσμικής αυτονομίας των Ομάδων Τοπικής Δράσης, της δημιουργίας μηχανισμών μεταφοράς γνώσης και ανατροφοδότησης, καθώς και της ουσιαστικής εμπλοκής των τοπικών κοινωνιών μέσα από θεσμοθετημένες και βιώσιμες διαδικασίες συμμετοχής. Μόνο υπό αυτές τις προϋποθέσεις μπορεί η μέθοδος LEADER να λειτουργήσει ως ένα ζωντανό εργαλείο τοπικής ενδυνάμωσης, κοινωνικής συνοχής και βιώσιμης ανάπτυξης, ανταποκρινόμενο στις σύγχρονες προκλήσεις του αγροτικού χώρου.