Οι παθήσεις της κεφαλής και του τραχήλου στην Ελληνιστική, Ρωμαϊκή και Πρωτοβυζαντινή περίοδο (323 π.Χ.-642 μ.Χ.)

Abstract

The present doctoral dissertation addresses the diagnostic and therapeutic approach to diseases of the head and neck over the course of a millennium, from the beginning of the Hellenistic period (323 BC) to the Early Byzantine period (AD 642). The research is based on the systematic investigation of primary sources, including medical treatises by emblematic figures such as Galen, Dioscorides, Rufus of Ephesus, and Paul of Aegina, as well as the study of literary and non-literary papyri. A central axis of the study is the observation that medical thought begins to disengage from the supernatural element and turns toward rational observation and clinical documentation. Already in antiquity, the head was recognized as the “dwelling place of the divine part of the soul,” while the neck was considered the isthmus between the mortal and the immortal. Diocles of Carystus introduced the division of the body into four parts and focused on prevention through the identification of prodromal symptoms, such as vertigo and pain of the head. Particular emphasis is placed on the development of anatomical and neurological knowledge, especially in the period following the Hellenistic era. Galen, despite the limitations imposed by dissections on animals, accurately described the cranial nerve pairs, the functional anatomy of the muscles of the face and neck, as well as the blood vessels. In the field of pathophysiology, the theory of the four humors predominates, according to which their imbalance (dyscrasia) explains the occurrence of inflammations, swellings, and malignancies. Diseases are categorized by anatomical region, examining otology (ear pain, tinnitus), ophthalmology (cataract, glaucoma, amblyopia), and rhinology (polyps, ozena). In the field of stomatology, inflammations of the gums (parulis, epulis) and toothache are analyzed. The management of goiter and scrofulae reveals advanced surgical thinking. A contemporary surgeon could identify in these descriptions practices corresponding even to cytoreductive techniques, intended to prevent injury to major vessels and the laryngeal nerves. The innovation of the dissertation lies in the utilization of papyrological evidence, which demonstrates the application of medicine in everyday social life. Papyrological documents preserve petitions for exemption from compulsory public services (liturgies) due to conditions such as amblyopia. In conclusion, the study documents the uninterrupted continuity of Greek medical thought, which constituted the “genetic material” of modern science. The Early Byzantine period functioned as the critical connecting link, organizing knowledge into systematic nosological entities that laid the foundations for the modern medical specialties.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή πραγματεύεται τη διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση των παθήσεων της κεφαλής και του τραχήλου κατά τη διάρκεια μιας χιλιετίας, από την έναρξη της ελληνιστικής εποχής (323 π.Χ.) έως και την πρωτοβυζαντινή περίοδο (642 μ.Χ.). Η έρευνα βασίζεται στη συστηματική διερεύνηση πρωτογενών πηγών, περιλαμβάνοντας ιατρικά συγγράμματα εμβληματικών προσωπικοτήτων όπως ο Γαληνός, ο Διοσκουρίδης, ο Ρούφος Εφέσιος και ο Παύλος Αιγινήτης, καθώς και στην αξιοποίηση φιλολογικών και μη λογοτεχνικών παπύρων. Κεντρικό άξονα της μελέτης αποτελεί η διαπίστωση ότι η ιατρική σκέψη αρχίζει να αποδεσμεύεται από το υπερφυσικό αίτιο της νόσου και στρέφεται πιο συστηματικά προς την ορθολογική παρατήρηση και την κλινική τεκμηρίωση. Ήδη από την αρχαιότητα, η κεφαλή αναγνωρίστηκε ως η «κατοικία του θεϊκού μέρους της ψυχής», ενώ ο αυχένας θεωρήθηκε ο ισθμός μεταξύ θνητού και αθάνατου. Ο Διοκλής ο Καρύστιος εισήγαγε τη διαίρεση του σώματος σε τέσσερα μέρη και επικεντρώθηκε στην πρόληψη μέσω της αναγνώρισης πρόδρομων συμπτωμάτων, όπως η «σκοτοδινία» και η «αλγηδών» της κεφαλής. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη της ανατομικής και νευρολογικής γνώσης ειδικά μετά την Ελληνιστική περίοδο. Ο Γαληνός, παρά τους περιορισμούς των ανατομών σε ζώα, περιέγραψε με ακρίβεια τις εγκεφαλικές συζυγίες, τη λειτουργική ανατομία των μυών του προσώπου και του τραχήλου καθώς και των αγγείων. Στο πεδίο της παθοφυσιολογίας, κυριαρχεί η θεωρία των τεσσάρων χυμών, όπου η δυσαρμονία τους (δυσκρασία) ερμηνεύει την εμφάνιση φλεγμονών, οιδημάτων και κακοηθειών. Οι παθήσεις κατηγοριοποιούνται ανά ανατομική περιοχή, εξετάζοντας την ωτολογία (ωταλγίες, εμβοές), την οφθαλμολογία (καταρράκτης, γλαύκωμα, αμβλυωπία) και τη ρινολογία (πολύποδες, «όζαινα»). Στο πεδίο της στοματολογίας, αναλύονται οι φλεγμονές των ούλων (παρουλίς, επουλίς) και η οδονταλγία. Η αντιμετώπιση της βρογχοκήλης και των «χοιράδων» αναδεικνύει την εξελιγμένη χειρουργική σκέψη. Ο σημερινός χειρουργός θα μπορούσε να αναγνωρίσει στις περιγραφές ακόμα και την ογκομείωση για την αποφυγή τραυματισμού των μεγάλων αγγείων και των λαρυγγικών νεύρων. Η καινοτομία της διατριβής έγκειται στην αξιοποίηση των παπυρικών μαρτυριών, οι οποίες καταδεικνύουν την εφαρμογή της ιατρικής στην κοινωνική καθημερινότητα. Παπυρικά έγγραφα διασώζουν αιτήσεις απαλλαγής από δημόσιες υποχρεωτικές εργασίες (λειτουργίες) λόγω παθήσεων όπως η αμβλυωπία. Συμπερασματικά, η εργασία τεκμηριώνει την αδιάλειπτη συνέχεια της ελληνικής ιατρικής σκέψης, η οποία αποτέλεσε το «γενετικό υλικό» της σύγχρονης επιστήμης. Η πρωτοβυζαντινή περίοδος λειτούργησε ως ο κρίσιμος συνδετικός κρίκος, οργανώνοντας τις γνώσεις σε συστηματικές νοσολογικές οντότητες που έθεσαν τις βάσεις για τις σύγχρονες ειδικότητες της ιατρικής.