Διερεύνηση της επίδρασης των κοινωνικών προσδιοριστών της υγείας στην ποιότητα ζωής ογκολογικών ασθενών

Abstract

Introduction: Social determinants of health (SDOH) are key drivers of health outcomes, equity, and quality of life among patients with cancer. In Greece, socioeconomic disparities substantially shape the cancer burden. Among the SDOH, financial toxicity and social capital are emerging as critical determinants of quality-of-life in cancer patients. Methods: A multi-center cross-sectional study was conducted in four tertiary hospitals in Greece (April 2023- April 2024), including patients undergoing treatment for solid tumors. Financial toxicity was assessed using the validated Greek version of the COmprehensive Score for Financial Toxicity (FACIT-COST) and social capital using the Social Capital Questionnaire – Greek version. Quality of life was evaluated with the EORTC QLQ-C30. Normality was tested with the Kolmogorov–Smirnov test. Associations were examined using Spearman correlation coefficients (rho), while group comparisons employed Mann–Whitney and Kruskal–Wallis tests. Multiple linear regression analyses were performed to identify independent predictors of quality of life and financial toxicity. Statistical significance was set at p<0.05. Results: A total of 400 patients participated (49.3% male; mean age 61.7 ± 12.5 years). Higher social capital scores were strongly associated with better overall quality of life (β = 0.005; p < 0.001), improved emotional (β = 0.004; p = 0.004) and social functioning (β = 0.009; p = 0.002), and fewer symptoms including nausea/vomiting, insomnia, appetite loss, and constipation (all p < 0.05). Higher FACIT-COST scores (indicating lower financial toxicity) correlated with greater global health status (rho = 0.34; p < 0.001) and improved physical (rho = 0.37; p < 0.001), emotional (rho = 0.34; p < 0.001), cognitive (rho = 0.22; p < 0.001), and social functioning (rho = 0.27; p < 0.001). Financial toxicity was lower among patients with stage I disease (p = 0.037) and those reporting better self-perceived health (p = 0.005), while greater activity limitations were associated with higher toxicity (p < 0.001). In multivariate analyses, higher education (β = 0.033; p < 0.001) and better health status (β = 0.038; p = 0.027) independently predicted lower financial toxicity. Conclusion: This study demonstrates that social determinants of health, particularly social capital and financial toxicity, exert a significant and multidimensional influence on the quality of life of Greek cancer patients. Enhanced social networks and reduced financial burden are associated with better physical, emotional, and social functioning. Integrating systematic financial screening and strengthening social support mechanisms within oncology care may improve patient well-being and reduce health inequalities.

Εισαγωγή: Οι Κοινωνικοί Προσδιοριστές της Υγείας (ΚΠΥ) αποτελούν κρίσιμους παράγοντες που επηρεάζουν τα αποτελέσματα υγείας, την πρόσβαση στις υπηρεσίες και την ποιότητα ζωής των ογκολογικών ασθενών. Στην Ελλάδα οι κοινωνικοοικονομικές ανισότητες συμβάλλουν ουσιαστικά στην επιβάρυνση της αντιμετώπισης του καρκίνου. Μεταξύ των ΚΠΥ, η οικονομική τοξικότητα και το κοινωνικό κεφάλαιο αναδεικνύονται ως καθοριστικοί παράγοντες που διαμορφώνουν την ποιότητα ζωής και τη λειτουργικότητα των ασθενών με καρκίνο. Μέθοδος: Διεξήχθη πολυκεντρική συγχρονική μελέτη σε τέσσερα τριτοβάθμια νοσοκομεία της Ελλάδας (Απρίλιος 2023–Απρίλιος 2024), με συμμετοχή ασθενών με συμπαγείς όγκους που βρίσκονταν υπό θεραπεία. Χρησιμοποιήθηκαν σταθμισμένα σε ελληνικό πληθυσμό επιστημονικά εργαλεία. Η οικονομική τοξικότητα αξιολογήθηκε με την ελληνική εκδοση FACIT-COST, το κοινωνικό κεφάλαιο με το Social Capital Questionnaire – Greek version, και η ποιότητα ζωής με το EORTC QLQ-C30. Ο έλεγχος κανονικότητας έγινε με το τεστ Kolmogorov–Smirnov. Οι συσχετίσεις εξετάστηκαν με συντελεστές Spearman rho, ενώ για συγκρίσεις ομάδων χρησιμοποιήθηκαν τα τεστ Mann–Whitney και Kruskal–Wallis. Πραγματοποιήθηκαν αναλύσεις πολλαπλής γραμμικής παλινδρόμησης για τον εντοπισμό ανεξάρτητων παραγόντων που σχετίζονται με την ποιότητα ζωής και την οικονομική τοξικότητα. Το επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας ορίστηκε στο p<0.05. Αποτελέσματα: Συνολικά συμμετείχαν 400 ασθενείς με μέση ηλικία 61,7 ± 12,5 έτη εκ των οποίων 49,3% άνδρες. Υψηλότερα επίπεδα κοινωνικού κεφαλαίου συσχετίστηκαν ισχυρά με καλύτερη συνολική ποιότητα ζωής (β = 0.005, p < 0.001), βελτιωμένη συναισθηματική (β = 0.004, p = 0.004) και κοινωνική λειτουργικότητα (β = 0.009· p = 0.002), καθώς και με μειωμένα συμπτώματα όπως ναυτία/έμετος, αϋπνία, απώλεια όρεξης και δυσκοιλιότητα (p < 0.05). Παράλληλα, χαμηλότερη οικονομική τοξικότητα συσχετίστηκε με υψηλότερη συνολική κατάσταση υγείας (rho = 0.34· p < 0.001) και βελτιωμένη σωματική,συναισθηματική, γνωσιακή, ρόλου και κοινωνική λειτουργικότητα (όλες p < 0.01). Η οικονομική τοξικότητα ήταν χαμηλότερη σε ασθενείς με καρκίνο σταδίου Ι (p = 0.037) και σε όσους ανέφεραν καλύτερη αυτοαντιλαμβανόμενη υγεία (p = 0.005), ενώ αυξημένοι περιορισμοί δραστηριότητας συσχετίστηκαν με υψηλότερη τοξικότητα (p < 0.001). Στο πολυμεταβλητό μοντέλο, υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο (β = 0.033, p < 0.001) και καλύτερη κατάσταση υγείας (β = 0.038, p = 0.027) προέβλεπαν ανεξάρτητα χαμηλότερη οικονομική τοξικότητα. Συμπέρασμα: Η μελέτη τεκμηριώνει ότι οι κοινωνικοί προσδιοριστές της υγείας, και ιδιαίτερα το κοινωνικό κεφάλαιο και η οικονομική τοξικότητα, ασκούν ουσιαστική και πολυδιάστατη επίδραση στην ποιότητα ζωής των ογκολογικών ασθενών στη ελληνική επικράτεια. Η ενίσχυση των κοινωνικών πόρων και η μείωση της οικονομικής επιβάρυνσης συνδέονται με καλύτερη σωματική, συναισθηματική και κοινωνική λειτουργία. Η ενσωμάτωση συστηματικής οικονομικής αξιολόγησης και η προαγωγή δικτύων κοινωνικής υποστήριξης στην ογκολογική φροντίδα μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και στη μείωση των ανισοτήτων στην υγεία.