Οι αριστοφανικές μεταφράσεις του Παύλου Μάτεσι: ζητήματα ερμηνείας και πρόσληψης με ιδιαίτερη αναφορά στην απόδοση των θρησκευτικών όρων και θεμάτων

Abstract

This doctoral dissertation examines the Aristophanic translations of Pavlos Matesis, with particular emphasis on the rendering of religious terminology and themes. Its primary aim is to explore the complex interpretative and translational issues involved in transferring this specific semantic and cultural field into a modern linguistic and cultural context. Matesis translated nine of the eleven surviving comedies of Aristophanes, in the following chronological order: Plutus (1978), Peace (1984), Thesmophoriazusae (1988), Clouds (1989), Frogs (1990), Birds (1991), Acharnians (1998), Lysistrata (n.d.), and Wasps (2006). Within this framework, the dissertation focuses on the translator’s microstrategies, understood as potentially conscious problem-solving processes activated in the translation of the text’s religious dimension. These strategies concern the rendering of hymns, prayers, sacrifices, oaths, invocations of the gods, references to festivals, and a wide array of religious and cultural markers specific to the source culture. The dissertation is structured as follows. The introduction defines the scope of the research, sets out the main research questions, and explains the rationale for focusing on the translation of religious references in Aristophanic comedy as rendered by Pavlos Matesis. It also outlines the methodological framework and provides a concise overview of relevant scholarship on the translational challenges posed by Aristophanes’ comedies. The first chapter, entitled «The Translational Ideology of Pavlos Matesis», explores Matesis’ theoretical and ideological views on translation as articulated in the introductory note to the volume Ta akrōs aristophanika and in his interviews. It examines his translational aims, his views on language and rhythm in translation, and his stance on anachronism and parody, as well as his attitudes towards earlier translations, the role of the translator, and the function of translation. The chapter concludes by highlighting Matesis’ self-reflexive and critically informed engagement with his own translational practice. The subsequent chapters focus on the translational strategies employed by Matesis in rendering the religious references of Aristophanic comedy including hymns, invocations, prayers, festivals, and sacrifices. Each chapter is devoted to a specific comedy by Aristophanes and takes its title of the work under examination. Within each chapter, sections address both the performance history of the translation and the function and significance of religious elements in the play. The chapters are arranged in the chronological order of Matesis’ translations, enabling an analysis of continuity and potential shifts in his translational choices over the course of his sustained engagement with the intralingual translation of Aristophanic comedy. More specifically, the second chapter examines Plutus (1978), focusing on invocations of gods, cultic terminology, references to divination, the ritual of incubation (ἐγκοίμησις), and the comic treatment of divine figures such as Hermes. The third chapter centres on Peace (1984), paying particular attention to ritual terminology, prayers, invocations of deities, the extensive sacrificial scene establishing Peace, and the ὑμέναιος that concludes the comedy. The fourth chapter analyses Thesmophoriazusae (1988), highlighting the religious practices of the Thesmophoria festival, ritual parody, hymns, and complex scenes in which prayers and hymns are interwoven. The fifth chapter addresses Clouds (1989), focusing on references to the Eleusinian Mysteries, the construction of an alternative divine pantheon, Strepsiades’ initiation process, and the crucial role of prayers in the play’s dramatic economy. The sixth chapter examines Frogs (1990), concentrating on the Eleusinian Mysteries, the translation of hymns and ritual scenes, references to sacrifice, and the final departure of Aeschylus. The seventh chapter analyses Birds (1991), adopting a differentiated structure due to the complexity of the material, and focuses on the foundation of the city, new cultic conditions, comic cosmogony, and the final ὑμέναιος. The eighth chapter is devoted to Acharnians (1998), highlighting festivals, processions, divine invocations, and the religious discourse permeating the comedy. The ninth chapter examines Lysistrata, addressing invocations of gods, women’s festivals, oaths, oracles, and prayers connected to politics and collective identity. The tenth chapter focuses on Wasps (2006), analysing ritual practices, prayers, libations, oracles, and specific religious references. The eleventh and final chapter, entitled «The Critical Reception of Pavlos Matesis’ Translations», explores the reception of his work in contemporary criticism, examining six of Matesis’ nine translations in relation to their theatrical productions and the critical responses they elicited. The dissertation concludes with a synthesis of the research findings and an overall assessment of Pavlos Matesis’ contribution to the translational reception of Aristophanic comedy.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή αποσκοπεί στη μελέτη των αριστοφανικών μεταφράσεων του Παύλου Μάτεσι, με κύρια εστίαση στην απόδοση των θρησκευτικών όρων και θεμάτων και με στόχο τη διερεύνηση των σύνθετων ερμηνευτικών και μεταφραστικών ζητημάτων που ανακύπτουν κατά τη μεταφορά του συγκεκριμένου σημασιολογικού και πολιτισμικού πεδίου στο σύγχρονο γλωσσικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Ο Μάτεσις έχει μεταφράσει εννέα από τις συνολικά έντεκα σωζόμενες κωμωδίες του Αριστοφάνη, οι οποίες ακολουθούν την εξής χρονολογική σειρά: Πλούτος (1978), Ειρήνη (1984), Θεσμοφοριάζουσες (1988), Νεφέλες (1989), Βάτραχοι (1990), Όρνιθες (1991), Αχαρνείς (1998), Λυσιστράτη (-), Σφήκες (2006). Στο πλαίσιο της διατριβής επιχειρούμε να ‘φωτίσουμε’ τις μεταφραστικές μικροστρατηγικές, με την έννοια των δυνάμει συνειδητών διαδικασιών επίλυσης προβλημάτων που ενεργοποιεί ο μεταφραστής κατά την απόδοση των θρησκευτικών παραμέτρων του κειμένου, όπως οι ύμνοι, οι προσευχές, οι θυσίες, οι όρκοι, οι επικλήσεις των θεών, οι αναφορές στις εορτές και σε ποικίλους θρησκευτικούς πολιτισμικούς ενδείκτες που συνδέονται με τον πολιτισμό αφετηρίας. Η διδακτορική διατριβή διαρθρώνεται στα ακόλουθα κεφάλαια: Στην εισαγωγή της διατριβής παρουσιάζονται το αντικείμενο της έρευνας, τα βασικά ερευνητικά ερωτήματα και οι λόγοι που υπαγορεύουν την εστίαση στην απόδοση των θρησκευτικών αναφορών της αριστοφανικής κωμωδίας στις μεταφράσεις του Παύλου Μάτεσι. Παράλληλα, εκτίθενται συνοπτικά η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε, καθώς και μια σύντομη επισκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας που αφορά τις μεταφραστικές προκλήσεις που θέτουν οι κωμωδίες του Αριστοφάνη. Το πρώτο κεφάλαιο, με τίτλο «Η μεταφραστική ιδεολογία του Παύλου Μάτεσι», εξετάζει τις θεωρητικές και ιδεολογικές θέσεις του Μάτεσι γύρω από τη μετάφραση, όπως αυτές διατυπώνονται στο εισαγωγικό σημείωμα της έκδοσης Τα άκρως αριστοφανικά και σε συνεντεύξεις του. Αναλύονται ο μεταφραστικός του στόχος, οι απόψεις του για τη γλώσσα και τον ρυθμό του μεταφράσματος, η στάση του απέναντι στους αναχρονισμούς και την παρωδία, καθώς και οι θέσεις του για τις προγενέστερες μεταφράσεις, τον ρόλο του μεταφραστή και τη λειτουργία της μετάφρασης. Το κεφάλαιο ολοκληρώνεται με την ανάδειξη του αυτοκριτικού αναστοχασμού του Μάτεσι γύρω από τη μεταφραστική του πρακτική. Τα επόμενα κεφάλαια της διατριβής επικεντρώνονται στις μεταφραστικές στρατηγικές που υιοθετεί ο Μάτεσις για την απόδοση των θρησκευτικών αναφορών της αριστοφανικής κωμωδίας (ύμνοι, επικλήσεις, προσευχές, εορτές, θυσίες). Κάθε κεφάλαιο αντιστοιχεί σε μία συγκεκριμένη κωμωδία του Αριστοφάνη και φέρει τον τίτλο του εξεταζόμενου έργου. Η εσωτερική διάρθρωση περιλαμβάνει υποκεφάλαια αφιερωμένα τόσο στην παραστασιογραφία της εκάστοτε μετάφρασης όσο και στη σημασία των θρησκευτικών αναφορών στο συγκεκριμένο έργο. Η σειρά των κεφαλαίων ακολουθεί τη χρονολογική ακολουθία με την οποία οι μεταφράσεις του Μάτεσι αξιοποιήθηκαν στο θέατρο, γεγονός που επιτρέπει την εξέταση της συνέπειας ή των μεταβολών στις μεταφραστικές του επιλογές κατά τη μακρά ενασχόλησή του με την ενδογλωσσική μετάφραση των αριστοφανικών κωμωδιών. Ειδικότερα, το δεύτερο κεφάλαιο αφορά τον Πλούτο (1978) και εξετάζει εκτενώς επικλήσεις θεών, λατρευτικούς όρους, αναφορές στη μαντική, την τελετουργία της ἐγκοιμήσεως, καθώς και τη διακωμώδηση θεϊκών μορφών, όπως ο Ερμής. Το τρίτο κεφάλαιο επικεντρώνεται στην Ειρήνη (1984), με έμφαση σε τελετουργικούς όρους, προσευχές, επικλήσεις θεοτήτων, την εκτενή θυσία για την εγκαθίδρυση της Ειρήνης και τον υμέναιο που κλείνει την κωμωδία. Το τέταρτο κεφάλαιο εξετάζει τις Θεσμοφοριάζουσες (1988), δίνοντας έμφαση στις θρησκευτικές πρακτικές της εορτής των Θεσμοφορίων, στην τελετουργική παρωδία, στους ύμνους και στις σύνθετες σκηνές όπου προσευχές και ύμνοι συνυφαίνονται. Το πέμπτο κεφάλαιο αφορά τις Νεφέλες (1989) και εστιάζει στις αναφορές στα Ελευσίνια μυστήρια, στη συγκρότηση ενός εναλλακτικού θεϊκού πανθέου, στη διαδικασία μύησης του Στρεψιάδη και στον καίριο ρόλο των προσευχών στη σκηνική οικονομία του έργου. Το έκτο κεφάλαιο αφορά τους Βατράχους (1990), με κεντρικό άξονα τα Ελευσίνια μυστήρια, την απόδοση των ύμνων και των τελετουργικών σκηνών, καθώς και τις αναφορές στη θυσία και την τελική αποχώρηση του Αισχύλου. Το έβδομο κεφάλαιο εξετάζει τους Όρνιθες (1991), ακολουθώντας μια διαφοροποιημένη δομή λόγω της πολυπλοκότητας του υλικού, με άξονες τη θεμελίωση της πόλης, τις νέες λατρευτικές συνθήκες, την κωμική κοσμογονία και τον τελικό υμέναιο. Το όγδοο κεφάλαιο επικεντρώνεται στους Αχαρνείς (1998), με έμφαση στις εορτές, στις πομπές, στις θεϊκές επικλήσεις και στον θρησκευτικό λόγο που διατρέχει την κωμωδία.Το ένατο κεφάλαιο αφορά τη Λυσιστράτη (-) και εξετάζονται επικλήσεις θεών, γυναικείες εορτές, όρκοι, χρησμοί και προσευχές που συνδέονται με την πολιτική και τη συλλογική ταυτότητα. Το δέκατο κεφάλαιο πραγματεύεται τους Σφήκες (2006), εστιάζοντας σε τελετουργικές πρακτικές, προσευχές, σπονδές, χρησμούς και ειδικότερες θρησκευτικές αναφορές. Το ενδέκατο και τελευταίο κεφάλαιο, με τίτλο «Η κριτική πρόσληψη των μεταφράσεων του Παύλου Μάτεσι», διερευνά την υποδοχή των μεταφράσεών του από τη σύγχρονη κριτικογραφία. Εξετάζονται έξι από τις εννέα μεταφράσεις του Μάτεσι, σε συνάρτηση με τις αντίστοιχες θεατρικές παραστάσεις και τις κριτικές που τις συνόδευσαν. Η διατριβή ολοκληρώνεται με τα συμπεράσματα, στα οποία κατατίθενται τα πορίσματα της έρευνας και αποτιμάται συνολικά η συμβολή του Παύλου Μάτεσι στη μεταφραστική πρόσληψη της αριστοφανικής κωμωδίας.