Οι ελληνικές μεταφράσεις του Ορατίου κατά τον 19ο αιώνα: ανάλυση και συγκριτική μελέτη

Abstract

The subject of the present doctoral dissertation is the study and comparative examination of the Greek translations of Horace produced during the nineteenth century. Specifically, selected passages from all Greek translations of Horace’s works are examined, with particular emphasis on literary translations, and especially on those that concern the same poem of Horace by the same translator (retranslation) or by different translators. The dissertation is structured as follows: Introduction; Chapter 1: “The Translations of the Carmen Saeculare”; Chapter 2: “The Translations of the Carmina”; Chapter 3: “The Translations of the Epistulae”; Chapter 4: “The Translations of the Epodi”; Chapter 5: “The Translations of the Ars Poetica”; Conclusions; Bibliography.In the Introduction, the historical context of nineteenth-century Greece and the position of Latin literature in the Greek world during this period are first presented. This is followed by a brief review of the relevant existing earlier bibliography. Next comes a concise overview of the reception and translation of Horace’s poetry in Europe (mainly from the sixteenth to the nineteenth century) and in Greece. The Introduction concludes with the formulation of the research objectives and the methodology followed, as well as an analysis of the structure of the dissertation.In Chapter 1, I study four Greek translations of the Carmen Saeculare: the verse renderings into Ancient Greek by the then student and later Professor of the Faculty of Philosophy at the University of Athens, Periklis Grigoriadis (1871), and by the Professor of the Faculty of Philosophy at the University of Athens, Filippos Ioannou (1874), as well as two prose translations in katharevousa by two philology teachers of secondary education, Michail Vamvakerós (1865) and Dionysios Kasselidis (1895). Initially, the two verse translations are examined comparatively, followed by the two prose translations, with the aim of identifying points of convergence and divergence between them.In Chapter 2, I present and examine the Greek translations of the Carmina. Given that the Carmina were part of the school and university curriculum of the period, a considerable number of translations of an educational nature were produced (mainly by philology teachers of secondary education), which for the most part follow an ad verbum translation practice and are written in prose and in katharevousa. In addition to these educational translations, a large number of verse translations were identified, published mainly in literary journals (by scholars and literary authors of the period). Particular emphasis is placed on the study of the latter.In Chapter 3, I study the Greek translations of the Epistulae. These include the verse translation of Epist. 1.7 by the Professor of the Faculty of Philosophy at the University of Athens, Stephanos Koumanoudis (1886), and the prose translations of Epist. 2.1 and 2.2 by the hierodidaskalos Theokritos Myrianthousis (1887). Through the examination of selected passages, the study seeks to highlight the translation practices of the two translators, as well as to trace their aims and the intended readership to which they are addressed. In Chapter 4, I selectively examine some of the Greek prose renderings of the Epodi, which are included in the educational handbook of Dionysios Kasselidis (1895). Through the examination of selected passages, an attempt is made to identify Kasselidis’ translation practice. In Chapter 5, selected passages from the prose translation of the Ars Poetica by the teacher of the Greek language Ioannis Dimitriou (1861) are examined. The doctoral dissertation concludes with the Conclusions, which recapitulate the main findings concerning the Greek translations of Horatian poetry in the nineteenth century.

Αντικείμενο της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι η μελέτη και συγκριτική εξέταση των ελληνικών μεταφράσεων του Ορατίου που παρήχθησαν κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Συγκεκριμένα, μελετώνται επιλεγμένα χωρία από όλες τις ελληνικές μεταφράσεις των ορατιανών έργων, με ιδιαίτερο βάρος στις λογοτεχνικές μεταφράσεις και κυρίως σε αυτές που αφορούν το ίδιο ποίημα του Ορατίου από τον ίδιο μεταφραστή (επαναμετάφραση) ή και από διαφορετικούς μεταφραστές. Η διατριβή δομείται ως εξής: Εισαγωγή, 1ο Κεφάλαιο: «Οι μεταφράσεις του Carmen Saeculare», 2ο Κεφάλαιο: «Οι μεταφράσεις των Carmina», 3ο Κεφάλαιο: «Οι μεταφράσεις των Epistulae», 4ο Κεφάλαιο: «Οι μεταφράσεις των Epodi», 5ο Κεφάλαιο: «Οι μεταφράσεις της Ars Poetica», Συμπεράσματα, Βιβλιογραφία. Στην Εισαγωγή, παρουσιάζεται αρχικώς το ιστορικό πλαίσιο της Ελλάδας του 19ου αιώνα και η θέση της λατινικής λογοτεχνίας στον ελλαδικό χώρο κατά την περίοδο αυτή. Στη συνέχεια, επιχειρείται μια σύντομη ανασκόπηση της προγενέστερης υπάρχουσας σχετικής βιβλιογραφίας. Ακολουθεί μία συνοπτική αναφορά στην πρόσληψη και μετάφραση της ποίησης του Ορατίου στην Ευρώπη (κυρίως από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα) και την Ελλάδα, ενώ η Εισαγωγή ολοκληρώνεται με τη διατύπωση των ερευνητικών στόχων και της μεθοδολογίας που ακολουθήθηκε, καθώς και την ανάλυση της δομής της διατριβής. Στο 1ο κεφάλαιο εξετάζονται τέσσερις ελληνικές μεταφράσεις του Carmen Saeculare: οι έμμετρες αποδόσεις σε αρχαιοελληνική γλώσσα από τον τότε φοιτητή και μετέπειτα Καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Περικλή Γρηγοριάδη (1871), καθώς και από τον Καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Φίλιππο Ιωάννου (1874), όπως επίσης και οι δύο πεζές μεταφράσεις σε καθαρεύουσα από δύο καθηγητές φιλολόγους της Μέσης Εκπαίδευσης, τον Μιχαήλ Βαμβακερό (1865) και τον Διονύσιο Κασσελίδη (1895). Αρχικώς, μελετώνται συγκριτικά οι δύο έμμετρες αποδόσεις και κατόπιν οι δύο πεζές, με στόχο να εντοπιστούν οι μεταξύ τους συγκλίσεις και αποκλίσεις. Στο 2ο κεφάλαιο παρουσιάζονται και εξετάζονται οι ελληνικές μεταφράσεις των Carmina. Δεδομένου ότι τα Carmina εντάσσονται στο σχολικό και πανεπιστημιακό curriculum της εποχής, παρήχθησαν αρκετές μεταφράσεις εκπαιδευτικού χαρακτήρα (κυρίως από καθηγητές φιλολόγους της Μέσης Εκπαίδευσης), οι οποίες ακολουθούν ως επί το πλείστον την ad verbum μεταφραστική πρακτική και είναι γραμμένες σε πεζό λόγο και γλώσσα καθαρεύουσα. Πέραν των μεταφράσεων εκπαιδευτικού χαρακτήρα, εντοπίστηκε ένας μεγάλος αριθμός έμμετρων μεταφράσεων που δημοσιεύονται κυρίως σε λογοτεχνικά περιοδικά (από λογίους της εποχής και λογοτέχνες). Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στη μελέτη των τελευταίων. Στο 3ο κεφάλαιο μελετώνται οι ελληνικές μεταφράσεις των Epistulae. Αυτές είναι η έμμετρη απόδοση της Epist. 1.7 από τον Καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Στέφανο Κουμανούδη (1886) και οι πεζές μεταφράσεις των Epist. 2.1, 2.2 από τον ιεροδιδάσκαλο Θεόκριτο Μυριανθούση (1887). Μέσα από την εξέταση επιλεγμένων χωρίων, επιχειρείται η ανάδειξη των μεταφραστικών πρακτικών των δύο μεταφραστών, καθώς και η ανίχνευση των στόχων και του αναγνωστικού κοινού στο οποίο απευθύνονται. Στο 4ο κεφάλαιο μελετώνται επιλεκτικά κάποιες από τις ελληνικές αποδόσεις των Epodi σε πεζό λόγο, οι οποίες περιλαμβάνονται στο εκπαιδευτικό βοήθημα του Διονυσίου Κασσελίδη (1895). Μέσα από την εξέταση επιλεγμένων χωρίων, επιχειρείται η ανίχνευση της μεταφραστικής πρακτικής του Κασσελίδη. Στο 5ο κεφάλαιο, εξετάζονται επιλεγμένα χωρία της πεζής μετάφρασης της Ars Poetica του δασκάλου της ελληνική γλώσσας Ιωάννη Δημητρίου (1861). Η διδακτορική διατριβή ολοκληρώνεται με τα συμπεράσματα, όπου ανακεφαλαιώνονται τα βασικά πορίσματα σχετικά με τις ελληνικές μεταφράσεις της ορατιανής ποίησης του 19ου αιώνα.