Οι περί των φύλων θεολογικές θεωρήσεις του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης

Abstract

The purpose of the present doctoral dissertation is an in-depth study of the gender-related views of the Cappadocian Father Gregory of Nyssa, situated within a historical and theological framework that transcends his own era—past and future alike. This central theme opens multiple avenues for examining the question of gender: from mythology and antiquity to philosophy and dramatic poetry; from the Orthodox and Roman Catholic Christian traditions to theology and contemporary feminist thought. At the core of the present research stands the female sex—woman or the feminine—around whose existence, status, role, and embodied reality a multifaceted, multilayered, intersectional, and interdisciplinary dialectic has remained alive through the centuries. The dissertation’s content is visibly unevenly oriented toward the two sexes, with the majority of its specific problematics concerning the ways in which woman and the feminine are perceived, managed, approached, and understood. This imbalance arises as a consequence of one single diachronic stereotype: that woman differs from man and constitutes an inferior, lesser, and problematic version of the latter.Gregory of Nyssa’s views are examined within the historical and theological context of the issue of gender differentiation within the human race and are placed within the historical and theological trajectory that begins with the mythology of ancient peoples and extends to the radical positions of contemporary Christian feminist theologians. The aim of this theological and historical contextualization of the central theme was the working hypothesis that Gregory of Nyssa both knows and, to a certain extent, adopts androcentric and patriarchal interpretations of reality and of anthropology. From this perspective, the way he conceives, perceives, understands, interprets, and articulates matters of gender acquires a new dynamism, is evaluated differently, opens new dialectical trajectories, and leads to different conclusions. Undoubtedly, the gender-related views of this fourth-century Cappadocian Father transcend the already broad boundaries of Christian theology, extend into philosophy, and interact with Platonic and Neoplatonic currents.The dissertation is divided into five (5) levels, which sequentially examine: gender concepts prior to Gregory of Nyssa’s era; approaches to gender in East and West up to the fourth century; theological anthropology and the sexes in Gregory of Nyssa’s thought; the place of his views within the patristic tradition; and their role in the effort to construct a robust feminist theology today. Each of these levels expands toward different extensions of the central and secondary problematics, with the aim of covering as deeply and as extensively as possible how the Cappadocian Father understands gender theologically. Certainly, the present dissertation does not aspire to function as a “handbook” of gender theology, but rather to constitute an informative study for readers who wish to gain deeper knowledge of the development of gender concepts and to reposition themselves within contemporary dialectic, having engaged with the original, distinctive, and innovative thought of Gregory of Nyssa. In our view, labels applied to theology (such as “patriarchal theology,” “feminist theology,” “liberation theology,” etc.) that are chosen to determine the teleological perspective of a theological line and to serve a commitment to the prevalence of an ideological objective cannot be adopted, because—regardless of their dogmatic accuracy or their traditionalist or radical point of departure—they clash with the ethical demand proper to theology, transforming the Church’s soteriological purpose into a means for serving other aims lacking an ecclesiological foundation. By contrast, other designations that simply indicate an emphasis on the study of a soteriological aspect of theology—such as Eucharistic theology, ecumenical and missiological theology, the theology of otherness, border theology, the theology of compassion, of love, of mercy, and so forth—are appropriate, because they do not deviate from the Church’s ecclesiological and soteriological purpose. The research question concerns whether Gregory of Nyssa is merely an isolated and solitary voice of his time that can be read in an emancipated manner apart from the Christian context of the first millennium and be utilized within a committed theology of gender, or whether he belongs to the choir of the Fathers of the Church—a fact that dictates studying him within the context of Sacred Tradition. The dissertation concludes with the author-researcher’s findings, in which emphasis is placed on questions and reflections that may prove helpful to those who have an interest in this subject.

Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι η σε βάθος μελέτη των περί φύλων θεωρήσεων του Καππαδόκη Πατέρα Γρηγορίου Νύσσης, τοποθετημένες σε ένα ιστορικό και θεολογικό πλαίσιο που υπερβαίνει την εποχή του, το παρελθόν και το μέλλον. Η εν λόγω κεντρική θεματική ανοίγει πολλαπλούς δρόμους εξέτασης του ζητήματος των φύλων από τη μυθολογία και την αρχαιότητα, ως τη φιλοσοφία και τη δραματική ποίηση, από την ορθόδοξη και την καθολική χριστιανική παράδοση ως τη Θεολογία και τη σύγχρονη φεμινιστική αντίληψη. Στον κεντρικό πυρήνα της παρούσας ερευνητικής μελέτης είναι το γυναικείο φύλο, η γυναίκα ή το θήλυ, γύρω από την ύπαρξη, τη θέση, το ρόλο και τη σαρκική υπόσταση του οποίου διατηρείται ανά τους αιώνες ζωντανή μια πολυπρισματική, πολυεπίπεδη, διαθεματική και διεπιστημονική διαλεκτική. Το περιεχόμενο της διατριβής είναι εμφανώς ανισομερώς προσανατολισμένο προς τα δύο φύλα, με την πλειοψηφία των επιμέρους προβληματικών να αφορούν στον τρόπο αντίληψης, διαχείρισης, προσέγγισης και κατανόησης της γυναίκας και του θηλυκού φύλου. Η εν λόγω ανισομέρεια, προκύπτει ως απόρροια του ενός και μοναδικού διαχρονικού στερεοτύπου: Η γυναίκα διαφέρει από τον άνδρα και αποτελεί μια κατώτερη, υποδεέστερη και προβληματική εκδοχή του πρώτου. Οι θεωρήσεις του Γρηγορίου Νύσσης εξετάζονται στο ιστορικό και θεολογικό πλαίσιο του ζητήματος της έμφυλης διαφοροποίησης του ανθρώπινου γένους και τοποθετείται στην ιστορική και θεολογική πορεία που εκκινεί από τη μυθολογία των αρχαίων λαών και φτάνει ως τις ριζοσπαστικές απόψεις των σύγχρονων χριστιανών φεμινιστριών θεολόγων. Σκοπός της θεολογικής και ιστορικής πλαισίωσης της κεντρικής θεματικής υπήρξε η υπόθεση ότι ο Γρηγόριος Νύσσης γνωρίζει και ασπάζεται ως ένα βαθμό τις ανδροκεντρικές και πατριαρχικές ερμηνείες της πραγματικότητας και της ανθρωπολογίας. Υπό αυτό το πρίσμα, ο τρόπος που συλλαμβάνει, αντιλαμβάνεται, κατανοεί, ερμηνεύει και αποδίδει τα περί φύλων ζητήματα, αποκτά νέα δυναμική, αξιολογείται διαφορετικά, ανοίγει νέες διαλεκτικές και οδηγεί προς διαφορετικά συμπεράσματα. Αναμφίβολα, οι περί φύλων θεωρήσεις του Καππαδόκη Πατέρα του 4ου αιώνα υπερβαίνουν τα ήδη ευρεία όρια της χριστιανικής Θεολογίας, εκτείνονται προς τη φιλοσοφία και αλληλοεπιδρούν με τα ρεύματα των πλατωνιστών και των νεοπλατωνιστών. Η διατριβή χωρίζεται σε πέντε (5) επίπεδα, όπου εξετάζονται διαδοχικά οι θεωρήσεις περί φύλων πριν από την εποχή του Γρηγορίου Νύσσης, οι περί φύλων προσεγγίσεις σε Ανατολή και Δύση ως τον 4ο αιώνα, η θεολογική ανθρωπολογία και τα φύλα στη σκέψη του Γρηγορίου Νύσσης, η θέση των απόψεών του στην πατερική παράδοση και ο ρόλος τους στην προσπάθεια δόμησης μιας ισχυρής φεμινιστικής Θεολογίας σήμερα. Κάθε ένα από τα ανωτέρω επιμέρους επίπεδα, επεκτείνονται προς διαφορετικές προεκτάσεις της κεντρικής και των δευτερευουσών προβληματικών, με σκοπό να καλυφθεί όσο το δυνατό βαθύτερα και εκτενέστερα το πως αντιλαμβάνεται ο Καππαδόκης Πατέρας το φύλο θεολογικά. Αναμφίβολα, η παρούσα διατριβή δεν φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως «εγχειρίδιο» Θεολογίας περί φύλων, αλλά να αποτελέσει μια κατατοπιστική μελέτη για τους αναγνώστες εκείνους που ενδιαφέρονται να αποκτήσουν μια βαθύτερη γνώση για την πορεία της εξέλιξης της θεωρήσεως των φύλων και να επανατοποθετηθούν στη σύγχρονη διαλεκτική, έχοντας εντρυφήσει στην πρωτότυπη, ιδιάζουσα και καινοτόμα σκέψη του Γρηγορίου Νύσσης. Κατά τη γνώμη μας, προσδιορισμοί της θεολογίας (όπως π.χ. πατριαρχική, φεμινιστική θεολογία, θεολογία της απελευθέρωσης κ.α. ) που επιλέγονται για να καθορίσουν την τελολογική οπτική μιας θεολογικής γραμμής και να υπηρετήσουν την στράτευση υπέρ της επικράτησης μιας ιδεολογικής στόχευσης δεν μπορούν να υιοθετηθούν, διότι ανεξάρτητα από τη δογματική τους ακρίβεια ή την παραδοσιαρχική ή ριζοσπαστική τους αφετηρία, προσκρούουν στο ηθικό περί θεολογίας αίτημα, μετατρέποντας τον σωτηριολογικό σκοπό της Εκκλησίας σε μέσο για την εξυπηρέτηση άλλων σκοπών στερούμενων εκκλησιολογικής βάσης. Αντίθετα άλλοι προσδιορισμοί, που απλώς δηλώνουν έμφαση στη μελέτη μιας σωτηριολογικής πτυχής της θεολογίας, όπως π.χ. η ευχαριστιακή θεολογία, η οικουμενική και ιεραποστολική θεολογία, η θεολογία της ετερότητας, η θεολογία των συνόρων, η θεολογία της φιλευσπλαχνίας, της αγάπης, του ελέους κ.α. είναι δόκιμοι διότι δεν εκφεύγουν του εκκλησιολογικού σωτηριολογικού σκοπού. Το ερευνητικό ερώτημα έγκειται στο κατά πόσον ο Γρηγόριος Νύσσης είναι απλώς μια μεμονωμένη και μοναχική φωνή της εποχής του που μπορεί να αναγνωστεί χειραφετημένα από το χριστιανικό συγκείμενο της πρώτης χιλιετίας και να αξιοποιηθεί σε μια στρατευμένη θεολογία των φύλων, ή αν ανήκει στην χορεία των Πατέρων της Εκκλησίας, πράγμα που υπαγορεύει τη μελέτη του εντός του συγκειμένου της Ιεράς Παραδόσεως. Η διατριβή ολοκληρώνεται με τα συμπεράσματα του συγγραφέα-ερευνητή, στα οποία δίνεται έμφαση σε προβληματισμούς και σκέψεις που μπορούν να λειτουργήσουν βοηθητικά σε όσους έχουν ενδιαφέρον επί του θέματος αυτού.