Κοινωνικό-οικονομική αναδιάρθρωση και αστικές ανισότητες στην Ευρωπαϊκή Ένωση: εξετάζοντας τη μορφολογία των νότιο-ευρωπαϊκών αστικών περιφερειών στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης

Abstract

This dissertation aims to shed light on the uneven processes of urban development in the European space, and in particular emphasis on the factors that reproduce them. It focuses on one of the key dimensions of urban inequalities in Europe, namely the North–South divide. The research adopts a comparative perspective and concentrates on the last two decades (2001-2020). This period featured the launch of the common currency, the global financial crisis, and the fiscal adjustment programmes that disproportionately affected the economies of Southern European countries. The dissertation draws on arguments concerning the socio-economic and morphological distinctiveness of the post-war Mediterranean city and examines this perspective within the context of the growing developmental significance of cities as well as the economic integration of the European Union. The core of the research focuses on the southern Member States of the European Union (Portugal, Spain, Greece and Italy). Focusing on the less developed southern urban economies, what is explored is how urban socioeconomic restructuring takes place in the south, and the particularity with which it is reflected in the morphology of southern cities. Through the “urban life-cycle” perspective and the use of demographic indicators, statistical measures, correlations, and multivariate analysis techniques, the research examines population distribution trends and the evolving spatial and socio-economic dynamics of cities, highlighting the causal factors shaping the development and responses of the Southern European urban model to contemporary challenges. The research process reveal a widening development divide between Northern and Southern European cities. The morphology of Southern European cities reflects contemporary yet structurally differentiated developmental trajectories within the European macro-region, challenging the rhetoric and objective of balanced development across the European space. Above all this dissertation underscores the asymmetric impacts of European integration and the structural impasses of spatial policy, which remains unable to adequately recognize and manage the heterogeneity of the European urban landscape.

Η διατριβή έχει ως κύριο στόχο να ρίξει φως στις άνισες διαδικασίες αστικής ανάπτυξης στον Ευρωπαϊκό χώρο, και ειδικότερα στις αιτίες που τις αναπαράγουν. Εστιάζει σε μια από τις βασικές διαστάσεις των αστικών ανισοτήτων στην Ευρώπη, στην διαφορά βορρά και νότου. Η έρευνα είναι συγκριτική και επικεντρώνεται στις δύο τελευταίες δεκαετίες (2001-2020)· μια περίοδο, η οποία σημαδεύτηκε από την έλευση του κοινού νομίσματος, την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, αλλά και από τα προγράμματα δημοσιονομικής προσαρμογής, τα οποία έπληξαν δυσανάλογα τις οικονομίες των νοτιο-ευρωπαϊκών χωρών. Η διατριβή αντλεί από τα επιχειρήματα για τη κοινωνικοοικονομική και τη μορφολογική ιδιαιτερότητα της μεταπολεμικής Μεσογειακής πόλης και εξετάζει τη συγκεκριμένη θεώρηση στο πλαίσιο της αυξημένης αναπτυξιακής σημασίας των πόλεων, αλλά και της οικονομικής ολοκλήρωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στο κέντρο της ερευνητικής προσπάθειας βρίσκονται τα νότια κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Πορτογαλία, Ισπανία, Ελλάδα και Ιταλία). Εστιάζοντας στις λιγότερο ανεπτυγμένες νότιες αστικές οικονομίες, αυτό που διερευνούμε είναι ο τρόπος με τον οποίο η αστική κοινωνικοοικονομική αναδιάρθρωση λαμβάνει χώρα στο νότο, και η ιδιαιτερότητα με την οποία αποτυπώνεται στη μορφολογία των νότιων πόλεων. Μέσω της προοπτικής που δίνει η θεωρία του αστικού κύκλου ζωής των πόλεων και της χρήσης δημογραφικών δεικτών, στατιστικών μέτρων, συσχετισμών και τεχνικών πολυμεταβλητής ανάλυσης, η συγκεκριμένη έρευνα εξέτασε τις τάσεις κατανομής του πληθυσμού και την εξελισσόμενη χωρική και κοινωνικοοικονομική δυναμική των πόλεων φωτίζοντας τους αιτιώδεις παράγοντες εξέλιξης και απόκρισης του νοτίου-ευρωπαϊκού αστικού προτύπου στις σύγχρονες προκλήσεις. Η ερευνητική διαδικασία έφερε στην επιφάνεια την τάση διεύρυνσης του αναπτυξιακού χάσματος ανάμεσα στις βόρειες και στις νότιες πόλεις. Η μορφολογία των πόλεων της νότιας Ευρώπης απηχεί τις σύγχρονες και δομικά διαφορετικές αναπτυξιακές τροχιές της μακρο-περιφέρειας και αμφισβητεί τη ρητορική και το στόχο της ισόρροπης ανάπτυξης του συνόλου του Ευρωπαϊκού χώρου. Υπογραμμίζει κυρίως, τις ασύμμετρες επιπτώσεις της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και τα αδιέξοδα της χωρικής πολιτικής που αδυνατεί συγκροτησιακά να προσλάβει και να διαχειριστεί το ετερόκλητο του ευρωπαϊκού αστικού πλαισίου.