Νέες τεχνολογίες παρακολούθησης και παρατήρησης της γης, περιβαλλοντική πληροφόρηση και εφαρμογή του περιβαλλοντικού δικαίου

Abstract

The subject of the present dissertation is the timely examination of the relationship between new monitoring and earth observation technologies and the fields of environmental information and environmental law implementation, the study of the legal framework governing these new technologies-particularly in cases of coexistence and conflicts of rights-as well as the examination of the possibilities for the safe and effective integration of the use of these technologies into the aforementioned fields before the pace of their development gives rise to irreversible situations. Through this dissertation, an attempt is made to systematize knowledge and to provide a comprehensive analysis of new monitoring and earth observation technologies, for the first time in Greek legal scholarship, from the perspective of public environmental law, while also addressing specific significant legal issues that arise in this field, with the ultimate aim of contributing to the proper use of the aforementioned technologies in tackling acute environmental problems and contemporary disasters. Thus, while scientists in relevant disciplines introduce new monitoring and earth observation technologies as “the solution” to environmental problems- and to the effective implementation of environmental law-they simultaneously generate “new problems.” On the one hand, the use of tools enabled by new monitoring and earth observation technologies aims to reduce the substantial costs associated with non-enforcement of environmental legislation, as these technologies play a prominent role in environmental compliance assurance. On the other hand, there is growing international concern regarding the use of monitoring and earth observation systems and their impact on individual rights. As a result, their use has not yet been fully accepted by the general public, who remain cautious about them. Concerns about personal data protection, privacy, and excessive state intrusion arising from the use of these technologies are reasonable. Nevertheless, despite citizens’ fears and reservations, the use of new monitoring and earth observation technologies- especially for environmental purposes- is absolutely necessary. This conclusion is by no means self-evident for a legal scholar, which is why its substantiation through systematic study is of particular importance. At the same time, it is crucial to highlight the need for the continuous updating of the relevant regulatory framework due to the emergence of ever-new risks stemming from the ongoing development of these technologies, particularly at the level of national law, given the specific characteristics of the Greek legal order as well as the country’s distinct environmental challenges and geographical features. Equally important is the examination of the potential of new monitoring and earth observation technologies to strengthen the role of citizens in environmental governance, and more specifically, their role as actors in informational governance in the environmental field, serving as the most effective “counterbalance” to any negative impacts these technologies may entail. Beyond incorporating democratic principles in the use of these technologies, strict adherence to the principle of proportionality is essential, even in disasters. Future challenges include the international harmonization of the regulatory framework governing the use of new monitoring and earth observation technologies in the environmental sector, the initiation of necessary interventions at the European and national legal levels, and the concentration of efforts and actions aimed at informing both citizens and public authorities, as well as training members of the judiciary in the proper use of new monitoring and earth observation technologies in the environmental field.

Αντικείμενο της παρούσας διατριβής είναι η επίκαιρη έρευνα της σχέσης των νέων τεχνολογιών παρακολούθησης και παρατήρησης της γης με τους τομείς της περιβαλλοντικής πληροφόρησης και της εφαρμογής του περιβαλλοντικού δικαίου, η έρευνα του νομικού πλαισίου που διέπει τις νέες αυτές τεχνολογίες, ιδίως σε περιπτώσεις συνυπάρξεων και συγκρούσεων δικαιωμάτων καθώς και η έρευνα των δυνατοτήτων ασφαλούς και αποτελεσματικής ενσωμάτωσης της χρήσης των νέων αυτών τεχνολογιών στους ανωτέρω τομείς πριν η ταχύτητα ανάπτυξής τους δημιουργήσει μη αναστρέψιμες καταστάσεις. Μέσα από τη διατριβή επιχειρείται η συστηματοποίηση της γνώσης και η συνολική θεώρηση των νέων τεχνολογιών παρακολούθησης και παρατήρησης της γης για πρώτη φορά στην ελληνική βιβλιογραφία από τη σκοπιά του δημοσίου περιβαλλοντικού δικαίου, καθώς και η απάντηση σε επιμέρους σημαντικά νομικά ζητήματα που τίθενται στον τομέα αυτό, με απώτερο σκοπό της διατριβής να συμβάλει στη σωστή χρήση των ανωτέρω τεχνολογιών για την αντιμετώπιση των οξυμένων περιβαλλοντικών προβλημάτων και σύγχρονων καταστροφών. Έτσι, ενώ οι νέες τεχνολογίες παρακολούθησης και παρατήρησης της γης εισάγονται από τους επιστήμονες των οικείων κλάδων «ως η λύση» για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων, και ιδίως για την αποτελεσματική εφαρμογή του περιβαλλοντικού δικαίου, δημιουργούν ταυτόχρονα και «νέα προβλήματα». Aπό τη μία επιχειρείται η μείωση του τεράστιου κόστους που προκύπτει από τη μη εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας με τη χρήση των εργαλείων των νέων τεχνολογιών παρακολούθησης και παρατήρησης της γης, τα οποία κατέχουν εξέχουσα θέση στη διασφάλιση της περιβαλλοντικής συμμόρφωσης, και από την άλλη παρατηρείται διεθνώς αυξημένη ανησυχία σχετικά με τη χρήση των συστημάτων παρακολούθησης και παρατήρησης της γης και τις επιπτώσεις τους στα ατομικά δικαιώματα, με αποτέλεσμα η χρήση τους να μην είναι μέχρι σήμερα απολύτως αποδεκτή από το ευρύ κοινό, το οποίο παραμένει επιφυλακτικό απέναντί τους. Οι ανησυχίες σχετικά με τα προσωπικά δεδομένα και την ιδιωτικότητα καθώς και την υπερβολική παρεμβατικότητα του κράτους, οι οποίες προκύπτουν από τη χρήση των εν λόγω τεχνολογιών είναι εύλογες. Όμως, παρά τους φόβους και τις επιφυλάξεις των πολιτών, η χρήση των νέων τεχνολογιών παρακολούθησης και παρατήρησης της γης, ειδικά για περιβαλλοντικούς σκοπούς είναι απολύτως αναγκαία. Το συμπέρασμα αυτό δεν είναι καθόλου προφανές για έναν νομικό και για αυτό είναι σημαντική η τεκμηρίωσή του μέσα από τη μελέτη. Παράλληλα, είναι σημαντική η ανάδειξη της ανάγκης της συνεχούς επικαιροποίησης του σχετικού κανονιστικού πλαισίου λόγω της γένεσης ολοένα και νέων κινδύνων εξαιτίας της διαρκούς ανάπτυξης των σχετικών τεχνολογιών και ιδιαίτερα σε επίπεδο εθνικού δικαίου, λόγω των ιδιαιτεροτήτων της ελληνικής έννομης τάξης αλλά και των ιδιαίτερων περιβαλλοντικών προβλημάτων και μορφολογίας της χώρας μας. Επίσης, αντίστοιχα σημαντική είναι και η ανάδειξη των δυνατοτήτων των νέων τεχνολογιών παρακολούθησης και παρατήρησης της γης για την ενίσχυση του ρόλου των πολιτών στην περιβαλλοντική διακυβέρνηση και πιο συγκεκριμένα του ρόλου τους ως δρώντων της πληροφοριακής διακυβέρνησης στον τομέα του περιβάλλοντος, ως το καλύτερο «αντίβαρο» στον όποιο αρνητικό αντίκτυπο οι τεχνολογίες αυτές ενδέχεται να έχουν. Πέρα από την ενσωμάτωση δημοκρατικών αρχών κατά τη χρήση των εν λόγω τεχνολογιών, απαραίτητη είναι η πιστή τήρηση της αρχής της αναλογικότητας, ακόμα και σε περιπτώσεις καταστροφών, ενώ στις μελλοντικές προκλήσεις εντάσσονται η διεθνής εναρμόνιση του κανονιστικού πλαισίου της χρήσης των νέων τεχνολογιών παρακολούθησης και παρατήρησης της γης στον τομέα του περιβάλλοντος, η δρομολόγηση των απαραίτητων παρεμβάσεων στην ευρωπαϊκή και εθνική έννομη τάξη και η επικέντρωση δυνάμεων και δράσεων για την ενημέρωση των πολιτών και της Διοίκησης καθώς και για την κατάρτιση των λειτουργών της Δικαιοσύνης στην ορθή χρήση των νέων τεχνολογιών παρακολούθησης και παρατήρησης της γης στον τομέα του περιβάλλοντος.