Μετεξέλιξη του θεσμού της οικογένειας υπό την πίεση των σύγχρονων κοινωνικών, οικονομικών, πολιτικών και τεχνολογικών εξελίξεων: η προσαρμογή της κοινωνικής πολιτικής για την οικογένεια και το παιδί στα νέα δεδομένα, και ο ρόλος του μη κερδοσκοπικού τομέα

Abstract

This thesis explores the various factors that have shaped the evolution of the family institution in Greece over time, particularly in light of the intense pressures brought about by rapid developments across all aspects of human activity. Drawing on both Greek and international literature, the research methodology combines a quantitative analysis—based on survey data from 4,329 questionnaires investigating the factors that either discourage or encourage individuals aged 18–44 in Greece to marry and have children—and two qualitative studies. These qualitative approaches focus on the perspectives of two distinct groups with unique relationships to the concept of family: mothers of large families and men with non-heteronormative identities. The thesis is structured into three main sections. The first section offers a comprehensive literature review. Beginning with the family as the central focus, it became necessary to also examine related subfields such as marriage, cohabitation, divorce, kinship, diverse family structures, the typology and functions of families, and intra-family relationships. The second section discusses the institutional framework, outlining the array of social protection measures available to families in Greece, provided both by the state and the non-profit sector. The third section presents and analyzes the findings from both the quantitative and qualitative components of the study. Our main conclusions are that changes in perceptions and socio-cultural attitudes towards marriage and having children are a fact. However, quantitative empirical research shows that social and economic factors have a greater impact on the population, income, job security, housing security and welfare state benefits are issues that play a central role in discouraging or encouraging individuals to marry and have children. For mothers with many children, it became clear that the family is at a very central point in their value system. For them, the state is the great absentee from supporting their families. Issues of reconciling professional and family life emerged as of central importance. For the men win non-heteronormative identities who participated in the interviews, the perception of the family and its meaning presented various versions, some less and some more conventional. The civil partnership and civil marriage were presented as institutional guarantees of the equality of all before the state. At the same time, demands were expressed for more tolerance and inclusion in Greek society. In addition to the objective fact that the size of the field under consideration is such that it precludes a comprehensive approach, we should also mention the fact of the rapid change of all the parameters that shape it, so that a constant lack of fully updated data is observed.

Η διατριβή εξετάζει το σύνολο των παραμέτρων που επηρεάζουν τη διαχρονική εξέλιξη του θεσμού της οικογένειας στην Ελλάδα, στο περιβάλλον των επιδράσεων των ισχυρών πιέσεων που ασκούν οι ραγδαίες εξελίξεις σε ολόκληρο το φάσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Μέσω της επισκόπησης της Ελληνικής και της διεθνούς βιβλιογραφίας διαμορφώνεται η μεθοδολογία της έρευνας, που περιλαμβάνει αφενός μια ποσοτική διερεύνηση 4.329 ερωτηματολογίων, με αντικείμενο τους παράγοντες αποθάρρυνσης και ενθάρρυνσης ατόμων 18-44 ετών στην Ελλάδα για τον γάμο και την απόκτηση τέκνων, και αφετέρου δύο ποιοτικές προσεγγίσεις ανάλυσης του λόγου δύο ομάδων με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά σε σχέση πάντα με την αντίληψη για την οικογένεια: πολύτεκνες μητέρες και άνδρες μη ετεροκανονικών ταυτοτήτων. Η διατριβή διαρθρώνεται σε τρεις ενότητες. Στην πρώτη ενότητα παρουσιάζεται μια βιβλιογραφική επισκόπηση. Με αφετηρία τη μελέτη της βιβλιογραφίας με θέμα την οικογένεια, προέκυψε η ανάγκη για ανάλογη επισκόπηση ενός πλήθους επιμέρους συναφών τομέων όπως ο γάμος και ανάλογοι συσχετισμοί. Στη δεύτερη ενότητα, με αφετηρία το θεσμικό πλαίσιο παρουσιάζεται το σύνολο των μέτρων κοινωνικής προστασίας για την οικογένεια, όπως αυτά εκπορεύονται από το κράτος και τον μη κερδοσκοπικό τομέα, ενώ η τρίτη ενότητα περιλαμβάνει την παρουσίαση και την ανάλυση των δεδομένων της ποσοτικής και των ποιοτικών προσεγγίσεων. Τα βασικά συμπεράσματά είναι πως οι αλλαγές στις αντιλήψεις και τις κοινωνικοπολιτισμικές προσλήψεις ως προς το γάμο και την απόκτηση τέκνων είναι γεγονός. Από την ποσοτική εμπειρική διερεύνηση, όμως, προκύπτει ότι μεγαλύτερη επίδραση στον πληθυσμό έχουν οι κοινωνικοί και οικονομικοί παράγοντες, το εισόδημα, η επαγγελματική ασφάλεια, η εξασφάλιση στέγασης και οι παροχές του κράτους πρόνοιας αποτελούν ζητήματα που διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην αποθάρρυνση ή την ενθάρρυνση των ατόμων για το γάμο και την απόκτηση παιδιών. Για τις πολύτεκνες μητέρες κατέστη σαφές ότι η οικογένεια βρίσκεται σε πολύ κεντρικό σημείο στην αξιακή τους υπόσταση. Το κράτος είναι για αυτές ο μεγάλος απών από τη στήριξη των οικογενειών τους. Τα ζητήματα συμφιλίωσης επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής αναδείχθηκαν ως κεντρικής σημασίας. Για τους άνδρες μη ετεροκανονικών ταυτοτήτων που συμμετείχαν στις συνεντεύξεις η πρόσληψη της οικογένειας και η νοηματοδότησή της παρουσίασε διάφορες εκδοχές άλλες λιγότερο και άλλες περισσότερο συμβατικές. Το σύμφωνο συμβίωσης και ο πολιτικός γάμος παρουσιάστηκαν ως θεσμικές κατοχυρώσεις της ισότητας όλων έναντι του κράτους. Παράλληλα εκφράστηκαν αιτήματα για περισσότερη ανεκτικότητα και συμπερίληψη στην ελληνική κοινωνία. Εκτός από το αντικειμενικό γεγονός πως το μέγεθος του υπό εξέταση πεδίου είναι τέτοιο που αποκλείει μία συνολική προσέγγιση, θα πρέπει να αναφερθούμε και στο γεγονός της ταχείας αλλαγής όλων των παραμέτρων που το συνδιαμορφώνουν, έτσι ώστε να διαπιστώνεται διαρκής έλλειψη πλήρως ενημερωμένων δεδομένων.