Λατινική εκκλησία, πολιτική και κοινωνία στη βενετική Κρήτη (τέλη 16ου – α΄ μισό 17ου αι.)

Abstract

This dissertation examines the organization and functioning of the Latin Archbishopric of Crete and its relations with Venice and the Holy See during the first half of the seventeenth century. The archbishopric, along with the other ecclesiastical institutions on the island, is approached as a field of political, social, and economic management exercised by secular authority within a doctrinally mixed and politically sensitive environment. Drawing on archival sources, the study analyzes the mechanisms through which the Venetian Republic controlled ecclesiastical jurisdictions, competences, and financial resources, as well as the interventions of the Holy See in the context of Counter-Reformation efforts to strengthen its authority. It also examines the initiatives of the Propaganda Fide aimed at achieving the doctrinal conversion of the local Orthodox population. At the same time, the dissertation explores the internal dynamics of Cretan society and the stance of socially and economically prominent Orthodox subjects who recognized the importance of political loyalty to the Serenissima and invoked it as an argument in defense of their own and their co-religionists’ doctrinal freedom. The study demonstrates that Venetian ecclesiastical policy formed part of a broader system of managing sovereignty within a frontier and heterodox environment. The protection of economic interests, the prevention of Roman interference in the sphere of Venetian authority, and the avoidance of doctrinal conflicts that could threaten Venetian rule in Crete constituted constant concerns of the Serenissima. At the same time, Venice’s relations with the Orthodox element extended beyond the island and included the Ecumenical Patriarchate of Constantinople, integrating Crete into a wider network of supralocal ecclesiastical and political interactions. Crete thus emerges as a space of interaction between local and supralocal authorities and as a field for the implementation of policies of sovereignty in the eastern Mediterranean during the first half of the seventeenth century.

Η παρούσα διατριβή εξετάζει την οργάνωση και τη λειτουργία της λατινικής αρχιεπισκοπής της Κρήτης και τις σχέσεις της με τη Βενετία και την Αγία Έδρα το πρώτο μισό του 17ου αιώνα. Η αρχιεπισκοπή, όπως και οι υπόλοιποι εκκλησιαστικοί θεσμοί στο νησί, προσεγγίζονται ως πεδία άσκησης πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής διαχείρισης από την κοσμική εξουσία σε ένα δογματικά μεικτό και πολιτικά ευαίσθητο περιβάλλον. Μέσα από την αξιοποίηση αρχειακών πηγών, αναλύονται οι μηχανισμοί ελέγχου των εκκλησιαστικών αρμοδιοτήτων, των δικαιοδοσιών και των οικονομικών πόρων από την Πολιτεία του Αγίου Μάρκου, οι παρεμβάσεις της Αγίας Έδρας, στο πλαίσιο των αντιμεταρρυθμιστικών προσπαθειών ενίσχυσης των αρμοδιοτήτων της, αλλά και οι ενέργειες της Propaganda Fide για την επίτευξη της δογματικής μεταστροφής του τοπικού ορθόδοξου στοιχείου. Παράλληλα, διερευνώνται οι ζυμώσεις στο εσωτερικό της κρητικής κοινωνίας και η στάση μέρους κοινωνικά και οικονομικά επιφανών Ορθόδοξων υπηκόων, οι οποίοι αντιλαμβάνονταν τη σημασία της πολιτικής αφοσίωσης στη Γαληνοτάτη και την επιστράτευαν ως επιχείρημα για την προάσπιση της δογματικής ελευθερίας των ίδιων και των ομόδοξών τους. Η μελέτη καταδεικνύει ότι η βενετική εκκλησιαστική πολιτική εντασσόταν σε ένα ευρύτερο σύστημα διαχείρισης της κυριαρχίας στο μεθοριακό και ετερόδοξο περιβάλλον. Σταθερά μελήματα της Πολιτείας του Αγίου Μάρκου αποτέλεσαν η προάσπιση των οικονομικών συμφερόντων της, η αποτροπή παρεμβάσεων της Ρώμης στη σφαίρα εξουσίας της και η αποφυγή δογματικών ερίδων, που μπορούσαν να απειλήσουν την εξουσία της στην Κρήτη. Συγχρόνως, οι σχέσεις της Βενετίας με το ορθόδοξο στοιχείο υπερέβαιναν τα κρητικά όρια και περιλάμβαναν το οικουμενικό πατριαρχείο στην Κωνσταντινούπολη, εντάσσοντας το νησί σε ένα ευρύτερο πλέγμα υπερτοπικών εκκλησιαστικών και πολιτικών αλληλεπιδράσεων. Η Κρήτη αναδεικνύεται έτσι ως χώρος συνάντησης τοπικών και μη εξουσιών και ως πεδίο εφαρμογής πολιτικών κυριαρχίας στην ανατολική Μεσόγειο κατά το πρώτο μισό του 17ου αιώνα.