Αξιοποίηση αφήγησης ζωής σε υπό εξάρτηση άτομα

Abstract

The primary aim of the present dissertation is the implementation, documentation, and evaluation of the extent to which the Life Story Narrative Method can serve as an additional therapeutic intervention that contributes positively to the treatment of psychological dependence on psychoactive substances. An extensive review is conducted on the definition of substance dependence and the aggravating conditions that lead to it, with emphasis on the Psychosocial Approach. This approach provides the theoretical framework through which individuals undergoing treatment decode the reasons underlying their involvement with psychoactive substance use. Within this context, factors such as personality characteristics, family experiences, educational trajectory, peer relationships, and the influence of the broader social environment are examined. Therapeutic approaches to substance dependence are analyzed, with a focus on those relevant to the present study: Residential Therapeutic Communities, Outpatient Addiction Treatment Programs, and Addiction Treatment Programs within correctional facilities. The detailed reference to these frameworks is essential, as the Life Story Narrative Method was implemented in corresponding structures of the KETHEA EN DRASI therapeutic program. A literature review was carried out on the ethnographic approach to personal pathways, which provides the theoretical grounding for the use of Life Story Narratives as a therapeutic method in addiction treatment. The Narrative Method is presented with emphasis on its core therapeutic components. The research employed both qualitative and quantitative methodologies, as well as the application of the intervention across different participant groups. Qualitative data were derived from participants’ narratives and the exploration of their lived experiences. A qualitative analysis of semi-structured interviews conducted with twenty-one (21) participants was performed, and diary entries kept during the intervention were also utilized. The quantitative component included five questionnaires examining factors related to treatment effectiveness: self-efficacy, treatment expectations, clinical status, the experience of positive and negative emotions, and the individual’s perception of life meaning, assessed across three distinct phases. The analysis of qualitative and quantitative data enabled the evaluation of the method’s effectiveness in relation to the research objectives. The positive outcomes of the qualitative analysis, combined with quantitative data from the five questionnaires—which demonstrated significant improvements across all measured indicators in the three assessment phases, as well as high treatment retention—support the conclusion that the Life Story Narrative Method may constitute an effective therapeutic intervention that contributes positively to the addiction treatment process. The interpretation of the findings is subject to certain limitations, as the study was conducted within a therapeutic program working exclusively with incarcerated and formerly incarcerated individuals, which restricts the generalizability of the results. Moreover, despite the relatively large sample (N = 21) for qualitative semi-structured interview analysis, a convenience sample was used, and the quantitative sample was also limited (N = 21). Additionally, therapist involvement throughout the process should be acknowledged as a potential limitation. Clearer conclusions regarding the effectiveness of the Life Story Narrative Method for individuals undergoing addiction treatment would require its application in structures using different therapeutic models and involving participants with diverse characteristics, as well as the presence of an external observer. Such conditions would allow for the production of data comparable to those of the present study and could highlight new perspectives for the broader application of the method.

Κύριο αντικείμενο της παρούσας διατριβής είναι η εφαρμογή, η καταγραφή και η αξιολόγηση του κατά πόσο η μέθοδος της Αφήγησης Ζωής μπορεί να αποτελέσει μια επιπλέον θεραπευτική παρέμβαση, η οποία συμβάλλει θετικά στη θεραπεία ψυχικής απεξάρτησης ατόμων από ψυχοδραστικές ουσίες. Πραγματοποιείται εκτενής αναφορά στον ορισμό της εξάρτησης από ψυχοτρόπες ουσίες και στις επιβαρυντικές συνθήκες που οδηγούν σε αυτή, με έμφαση στην Ψυχοκοινωνική Προσέγγιση. Η συγκεκριμένη προσέγγιση αποτελεί το θεωρητικό πλαίσιο μέσω του οποίου τα υπό απεξάρτηση άτομα αποκωδικοποιούν τους λόγους της εμπλοκής τους με τη χρήση ψυχοτρόπων ουσιών. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται ο ρόλος της προσωπικότητας, των οικογενειακών εμπειριών, της εκπαιδευτικής πορείας, των σχέσεων με ομότιμους και της επίδρασης του ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος. Αναλύονται οι θεραπευτικές προσεγγίσεις αντιμετώπισης της εξάρτησης από ψυχοτρόπες ουσίες, με εστίαση στις θεματικές σχετικές με την παρούσα έρευνα: τις Θεραπευτικές Κοινότητες Ψυχικής Απεξάρτησης Διαμονής, τα Θεραπευτικά Προγράμματα Εξωτερικής Παρακολούθησης και τα Προγράμματα Ψυχικής Απεξάρτησης εντός σωφρονιστικών καταστημάτων. Η αναφορά στις συγκεκριμένες δομές καθίσταται αναγκαία, καθώς η μέθοδος της Αφήγησης Ζωής εφαρμόστηκε σε αντίστοιχες μονάδες του θεραπευτικού προγράμματος ΚΕΘΕΑ ΕΝ ΔΡΑΣΕΙ. Πραγματοποιήθηκε βιβλιογραφική ανασκόπηση της εθνογραφικού τύπου προσέγγισης των προσωπικών διαδρομών (pathways), η οποία υποστηρίζει θεωρητικά τη χρήση της Αφήγησης Ζωής ως θεραπευτικής μεθόδου στην ψυχική απεξάρτηση. Παρουσιάζεται η Αφηγηματική Μέθοδος, με εστίαση στους βασικούς άξονες της θεραπευτικής διαδικασίας. Η έρευνα συνδύασε ποιοτικές και ποσοτικές μεθόδους, καθώς και την εφαρμογή της παρέμβασης σε διαφορετικές ομάδες ατόμων. Τα ποιοτικά δεδομένα προέκυψαν από τις αφηγήσεις των συμμετεχόντων και τη διερεύνηση της βιωμένης εμπειρίας τους. Διενεργήθηκε ποιοτική ανάλυση ημιδομημένων συνεντεύξεων από είκοσι μία (21) συμμετέχουσες/οντες και αξιοποιήθηκαν τα ημερολόγια που τηρούσαν κατά τη διάρκεια της παρέμβασης. Στο ποσοτικό σκέλος χρησιμοποιήθηκαν αποτελέσματα από πέντε ερωτηματολόγια, τα οποία διερεύνησαν παράγοντες σχετικούς με την αποτελεσματικότητα της θεραπείας: την αυτό-αποτελεσματικότητα (self-efficacy), την προσδοκία (expectation) για τα αποτελέσματα της θεραπείας, την κλινική εικόνα, την εκτίμηση των θετικών και αρνητικών συναισθημάτων και την αντίληψη του νοήματος ζωής, σε τρεις διακριτές χρονικές φάσεις. Η ανάλυση των ποιοτικών και ποσοτικών δεδομένων επέτρεψε τον έλεγχο της αποτελεσματικότητας της μεθόδου σε σχέση με τους ερευνητικούς στόχους. Τα θετικά αποτελέσματα της ποιοτικής ανάλυσης των συνεντεύξεων, σε συνδυασμό με τα ποσοτικά δεδομένα από τα πέντε ερωτηματολόγια –τα οποία κατέδειξαν σημαντική βελτίωση μεταξύ των τριών μετρήσεων σε όλους τους εξεταζόμενους δείκτες, καθώς και υψηλά ποσοστά παραμονής στη θεραπεία– υποστηρίζουν ότι η Αφήγηση Ζωής μπορεί να αποτελέσει αποτελεσματική θεραπευτική μέθοδο που συμβάλλει θετικά στη διαδικασία της απεξάρτησης. Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων υπόκειται σε περιορισμούς, καθώς η έρευνα διεξήχθη στο πλαίσιο θεραπευτικού προγράμματος που απευθύνεται αποκλειστικά σε κρατούμενους και αποφυλακισμένους χρήστες, γεγονός που περιορίζει τη γενικευσιμότητα των ευρημάτων. Επιπλέον, παρά το σχετικά μεγάλο δείγμα (Ν = 21) για ποιοτική ανάλυση ημιδομημένων συνεντεύξεων, χρησιμοποιήθηκε δείγμα ευκολίας και το ποσοτικό δείγμα ήταν επίσης περιορισμένο (Ν = 21). Σημειώνεται, ακόμη, η εμπλοκή του θεραπευτή καθόλη τη διάρκεια της διαδικασίας. Πιο σαφή συμπεράσματα για την αποτελεσματικότητα της μεθόδου της Αφήγησης Ζωής σε υπό απεξάρτηση πληθυσμούς θα μπορούσαν να προκύψουν μέσω εφαρμογής της σε δομές με διαφορετικά θεραπευτικά μοντέλα και σε άτομα με διαφορετικά χαρακτηριστικά, καθώς και με την παρουσία εξωτερικού παρατηρητή, ώστε να παραχθούν δεδομένα συγκρίσιμα με τα ήδη υπάρχοντα και να αναδειχθούν νέες προοπτικές αξιοποίησης της μεθόδου.