Ο ρόλος των συστημάτων συμπεριφορικής αναστολής/ενεργοποίησης και της χρονικής προοπτικής στην κατάθλιψη και την ποιότητα ζωής: η περίπτωση των γονέων παιδιών με διαταραχές αυτιστικού φάσματος

Abstract

The aim of this study is to investigate the impact of having a child with Autism Spectrum Disorder (ASD) on parental depressive symptoms and quality of life, as well as to examine how certain parental personality traits (parental time perspective and BIS/BAS systems’ activity) influence this effect. The objectives of this study include: a) the comparison of the aforementioned personality traits in a group of parents of children with ASD with those of a group of parents of typically developing (TD) children matched for gender and age, b) the comparison of depressive symptoms levels and quality of life of the two groups of parents c) the investigation of the influence of demographic factors on the variables under study (time perspective levels, BIS/BAS systems’ activity, parental depression levels, and quality of life), d) the investigation of the relationship between the ASD offspring’s autism symptom severity and the examined variables in the group of parents of children with ASD, e) the investigation of the mediating role of parental depression in the relationship between having a child with ASD and quality of life and f) the investigation of the moderating role of the aforementioned parental personality traits (time perspective and BIS/BAS systems’ activity) on the relationship between having a child with ASD, parental depressive symptoms and quality of life. The samples were selected using symptomatic sampling method, as participation required parents to meet specific individual and family eligibility criteria. The two groups consisted of 188 parents of children with ASD and 238 parents of TD children. Both groups completed structured self-report questionnaires regarding the variables under investigation, while parents in the observation group completed an additional questionnaire assessing the autism symptom severity of their ASD offspring.Research findings indicate differences between the two groups in terms of parental depression and quality of life, as well as in time perspective dimensions and BAS activity levels. Specifically, parents of children with ASD, compared to parents of TD children, exhibited significantly higher levels of depressive symptoms, lower levels in all four dimensions of quality of life, lower sensitivity to the BAS reward system, lower levels in past positive time orientation and higher levels in past negative, present fatalistic and future negative time orientation. Regarding the relationship between the ASD offsprings’ symptom severity and the variables under investigation, results show that more severe autistic symptomatology is associated with increased parental depressive symptoms, lower quality of life, and a stronger temporal orientation in present fatalistic and future negative perspective. Moreover, demographic factors (gender, marital status, educational level, financial status, child's gender and age, and parent's age) were also found to significantly influence various factors of the studied variables. Furthermore, mediation analysis revealed that parental depressive symptoms constitute a mediator in the relationship between having an ASD offspring and parental quality of life. Moderation analysis showed that BAS activity and future negative time orientation operate as moderating factors in the relationship between parental group and parental depression levels. This finding suggests that having an ASD offspring is linked with higher parental depressive symptoms for those parents who exhibit lower levels of behavioral activation and higher future negative orientation. Finally, moderated mediation analysis demonstrated that these moderator variables also moderate the relationship between parental group and quality of life via the mediating role of parental depression. Precisely, parents with lower BAS and higher future negative levels experience a more pronounced impact of having a child with ASD, exhibiting higher depression levels and lower quality of life. Overall, these findings extend previous research reports on the adverse impact of having a child with ASD on parental mental health while highlighting the role of parental personality traits in moderating the strength of this effect. Although the cross-sectional nature of this study does not allow for causal conclusions between depression, quality of life, psychological characteristics and demographic factors, the above-mentioned results provide valuable insights that can be used by specialized professionals in designing and implementing innovative intervention programs supporting families of children with ASD, aimed at the promotion and prevention of parental mental health problems and the overall well-being of the whole family system.

Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η διερεύνηση της επίδρασης που ασκεί η ύπαρξη παιδιού με ΔΑΦ στα επίπεδα κατάθλιψης και ποιότητας ζωής των γονέων, καθώς και η διερεύνηση του ρόλου ορισμένων μεταβλητών προσωπικότητας των γονέων (επίπεδα χρονικής προοπτικής και λειτουργίας των συστημάτων BIS/BAS) στην ισχύ της συγκεκριμένης επίδρασης. Ειδικότερους στόχους αποτέλεσαν: α) η σύγκριση των προαναφερόμενων χαρακτηριστικών προσωπικότητας των συμμετεχόντων της ομάδας των γονέων παιδιών με ΔΑΦ με μία ομάδα γονέων παιδιών τυπικής ανάπτυξης (ΤΑ) ταυτισμένων ως προς το φύλο και την ηλικία, β) η σύγκριση των δύο ομάδων γονέων ως προς τα επίπεδα κατάθλιψης και ποιότητας ζωής, γ) η διερεύνηση της επίδρασης δημογραφικών παραγόντων στις υπό μελέτη μεταβλητές (επίπεδα χρονικής προοπτικής, επίπεδα λειτουργίας των συστημάτων BIS/BAS, επίπεδα γονεϊκής κατάθλιψης και ποιότητας ζωής), δ) η διερεύνηση της σχέσης της σοβαρότητας της αυτιστικής συμπτωματολογίας του παιδιού με ΔΑΦ με τις υπό μελέτη μεταβλητές στο δείγμα των γονέων παιδιών με ΔΑΦ, ε) η διερεύνηση του ρόλου της κατάθλιψης ως διαμεσολαβητικού παράγοντα στη σχέση μεταξύ ύπαρξης παιδιού με ΔΑΦ και της ποιότητας ζωής και στ) η διερεύνηση του ρόλου των προαναφερόμενων μεταβλητών προσωπικότητας (επίπεδα χρονικής προοπτικής και λειτουργίας των συστημάτων BIS/BAS) ως ρυθμιστικών παραγόντων στη σχέση μεταξύ της ύπαρξης παιδιού με ΔΑΦ, της κατάθλιψης και της ποιότητας ζωής των γονέων. Η επιλογή του δείγματος πραγματοποιήθηκε με τη μέθοδο της συμπτωματικής δειγματοληψίας, καθώς οι υπό διερεύνηση γονείς έπρεπε να πληρούν συγκεκριμένα ατομικά και οικογενειακά χαρακτηριστικά, ενώ στις δύο ομάδες δείγματος συμμετείχαν 188 γονείς παιδιών με ΔΑΦ και 238 γονείς παιδιών ΤΑ (ομάδα σύγκρισης). Στις δύο ομάδες συμμετεχόντων γονέων χορηγήθηκαν σταθμισμένα ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς σε σχέση με τις υπό εξέταση μεταβλητές, ενώ στην ομάδα των γονέων παιδιών με ΔΑΦ χορηγήθηκε ένα επιπρόσθετο ερωτηματολόγιο για την αξιολόγηση της σοβαρότητας της αυτιστικής συμπτωματολογίας των παιδιών με ΔΑΦ. Τα ευρήματα αποδεικνύουν διαφορές μεταξύ των δύο ομάδων τόσο ως προς τα επίπεδα γονεϊκής κατάθλιψης και ποιότητας ζωής, όσο και ως προς τις επιμέρους διαστάσεις χρονικής προοπτικής και τη λειτουργία του συστήματος BAS των γονέων. Συγκεκριμένα, η ομάδα των γονέων παιδιών με ΔΑΦ, σε σύγκριση με τους γονείς παιδιών ΤΑ, παρουσιάζει σε επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας υψηλότερα συμπτώματα κατάθλιψης, χαμηλότερα επίπεδα και στις τέσσερις διαστάσεις που συνθέτουν την ποιότητας ζωής, χαμηλότερη ευαισθησία στο σύστημα ανταμοιβής BAS, χαμηλότερα επίπεδα χρονικής προοπτικής στη διάσταση του θετικού παρελθόντος και υψηλότερα επίπεδα στις διαστάσεις του αρνητικού παρελθόντος, του μοιρολατρικού παρόντος και του αρνητικού μέλλοντος. Τα ευρήματα σε σχέση με τη συσχέτιση της σοβαρότητας της αυτιστικής συμπτωματολογίας των παιδιών με ΔΑΦ αποδεικνύουν ότι συνδέεται με αυξημένα επίπεδα γονεϊκής καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, χαμηλότερη ποιότητα ζωής και υψηλότερη εστίαση στις διαστάσεις χρονικής προοπτικής του μοιρολατρικού παρόντος και του αρνητικού μέλλοντος. Όσον αφορά την επίδραση δημογραφικών παραγόντων (φύλο, οικογενειακή κατάσταση, επίπεδο εκπαίδευσης, οικονομική κατάσταση, φύλο του παιδιού με ΔΑΦ, ηλικία γονέα και ηλικία του παιδιού με ΔΑΦ), διαπιστώθηκε επίσης να επιδρούν σημαντικά σε διάφορες παραμέτρους των υπό μελέτη μεταβλητών. Επιπρόσθετα, από την ανάλυση διαμεσολάβησης προέκυψε ότι τα γονεϊκά καταθλιπτικά συμπτώματα λειτουργούν ως διαμεσολαβητικός παράγοντας στη σχέση μεταξύ της ομάδας γονέων και της ποιότητα ζωής. Η ανάλυση ρύθμισης απέδειξε ότι τα επίπεδα λειτουργίας του συστήματος BAS των γονέων και η διάσταση χρονικής προοπτικής του αρνητικού μέλλοντος λειτουργούν ως ρυθμιστικοί παράγοντες στη σχέση μεταξύ της ομάδας γονέων και των επιπέδων γονεϊκής κατάθλιψης, υποδεικνύοντας ότι οι γονείς παιδιών με ΔΑΦ που παρουσιάζουν χαμηλότερα επίπεδα στο BAS και υψηλότερο προσανατολισμό στο αρνητικό μέλλον παρουσιάζουν υψηλότερη οξύτητα καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Τέλος, από τον έλεγχο μετριασμένης διαμεσολάβησης αποδείχτηκε ότι οι προαναφερόμενοι ρυθμιστικοί παράγοντες λειτουργούν επίσης ρυθμιστικά στη σχέση μεταξύ της ομάδας γονέων και της γονεϊκής ποιότητας ζωής διαμέσου της γονεϊκής κατάθλιψης, έτσι ώστε οι γονείς παιδιών με ΔΑΦ με χαμηλότερα επίπεδα στο BAS και υψηλότερο προσανατολισμό στο αρνητικό μέλλον να παρουσιάζουν πιο έντονα καταθλιπτικά συμπτώματα και κατ’ επέκταση πιο επιβαρυμένα επίπεδα ποιότητας ζωής. Συνολικά, τα παρόντα αποτελέσματα επεκτείνουν προηγούμενες αναφορές σχετικά με τις δυσμενείς επιπτώσεις της ύπαρξης μέλους με ΔΑΦ στην ψυχολογική ευημερία των γονέων, ενώ παράλληλα αναδεικνύουν τον ρόλο των διερευνούμενων γονεϊκών χαρακτηριστικών προσωπικότητας στον μετριασμό της επίδρασης που βιώνουν οι γονείς. Παρόλο που η συγχρονική φύση της μελέτης δεν επιτρέπει την επιβεβαίωση αιτιωδών σχέσεων μεταξύ της κατάθλιψης, της ποιότητας ζωής, των ψυχολογικών χαρακτηριστικών και των εξεταζόμενων δημογραφικών παραγόντων, τα προαναφερόμενα ευρήματα αποτελούν σημαντικά και χρήσιμα δεδομένα που μπορούν να αξιοποιηθούν από ειδικούς επαγγελματίες στο πλαίσιο υποστήριξης των οικογενειών ατόμων με ΔΑΦ για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή καινοτόμων προγραμμάτων παρέμβασης με σκοπό την προαγωγή και πρόληψη εμφάνισης προβλημάτων ψυχικής υγείας των γονέων, αλλά και τη συνολική ευημερία ολόκληρου του οικογενειακού συστήματος.