Η αντιμετώπιση της έννοιας του είδους στο Ελληνικό σχολείο και οι αντιλήψεις των μαθητών

Abstract

The central argument of this thesis is that species are ontologically considered as individuals, constituting a level of organization of the biological world above the organisms and are depicted in phylogenetic trees as segments of lineages, and they should be conceptualized by students and the general public in this way. Conversely, if species are regarded as categories of things in nature and perceived in this way by people, then they cannot be subject to evolutionary change, because categories are fixed, unchanging and eternal and do not participate in natural processes, but are only defined by their respective concepts. Species as individuals are spatio-temporal limited entities. That is, they emerge and become extinct under the influence of various factors, and once they have extincted they cannot reappear anywhere in the universe by any natural process. At the same time, as individuals, they can participate in natural processes such as speciation. Also, as far as the Evolutionary Theory is concerned, species are not taxonomic units, but they constitute both populations and lineages, i.e. they have two dimensions, one synchronic and one diachronic. The aim of the Dissertation was to investigate the way in which species are presented in the Greek School and the impact that students' perceptions of the nature of species may have on their knowledge on evolution.Two methodological approaches were utilized in the research. The first study entailed a Qualitative Content Analysis of the way in which species are presented in the Greek School. The second one focused on the implementation of a questionnaire and the statistical analysis of the collected data, in order to explore the way in which Greek students perceive species, along with their perceptions and knowledge of the Theory of Evolution. The Greek School considers species to be exclusively categories of things in nature and the fundamental units of classification, both folk and scientific. Also, students display a strong perception that species are categories of things in nature. Finally, a positive correlation was identified between these perceptions and the levels of knowledge of evolution. Specifically, it has been demonstrated that students with less robust perceptions of species as categories of entities, appear to fully comprehend the evolutionary concepts. The Qualitative Content Analysis revealed that the Greek School intensifies students’ intuitive essentialist beliefs. The persistence on categorizing and classifying living organisms does not help in understanding evolution because it has been recognized for many years that essentialism is one of the main obstacles to understanding basic concepts of the evolutionary theory. Finally, this dissertation presents a new framework for the teaching of species in the classroom, designed to extend across all levels of the Greek School. However, it does not propose a specific teaching plan or scenario, as the references to and uses of the term “Species” range from kindergarten to upper secondary education, and at the same time there is no curriculum related to the conceptual issues of the term. Within this proposed pedagogical framework, central emphasis is placed on the individuality of species, which may be described and identified but are not to be defined as categories derived from a single overarching concept. It is further argued that adopting a contemporary evolutionary perspective on the nature of species can help free students from the constraints of essentialist thinking imposed both by the cognitive architecture of the human brain and by the structure of the Greek educational system. In this way, it is believed that students’ levels of knowledge and understanding of evolution can be significantly enhanced.

Η παρούσα διατριβή υποστηρίζει ότι τα είδη είναι -οντολογικά- ατομικές οντότητες, αποτελούν ένα επίπεδο οργάνωσης του βιολογικού κόσμου ανώτερο του οργανισμού και απεικονίζονται στα φυλογενετικά δέντρα ως τμήματα γενεαλογικών γραμμών και θα πρέπει να γίνονται αντιληπτά και κατανοητά από τους μαθητές και το ευρύ κοινό με τον τρόπο αυτό. Σε αντίθετη περίπτωση, δηλαδή αν τα είδη γίνονται αντιληπτά ως κατηγορίες πραγμάτων στη φύση, τότε χάνουν τη δυνατότητα να συμμετέχουν στην εξελικτική αλλαγή, αφού οι κατηγορίες είναι σταθερές, αμετάβλητες και αιώνιες και δεν συμμετέχουν σε φυσικές διαδικασίες, παρά μόνο ορίζονται από τις αντίστοιχες έννοιες. Τα είδη ως ατομικές οντότητες είναι χωροχρονικά οριοθετημένες. Δηλαδή, εμφανίζονται και εξαφανίζονται κάτω από την επίδραση διαφόρων παραγόντων και αφού εξαφανιστούν δεν μπορούν να επανεμφανιστούν ξανά με κάποια φυσική διαδικασία. Παράλληλα δε, ως ατομικές οντότητες μπορούν να συμμετέχουν σε φυσικές διαδικασίες όπως η ειδογένεση. Επίσης, σε ό,τι αφορά την Θεωρία της Εξέλιξης, τα είδη δεν αποτελούν ταξινομικές μονάδες, αλλά πληθυσμούς και γενεαλογικές γραμμές, έχουν δηλαδή δύο διαστάσεις μία σύγχρονη και μία διαχρονική. Σκοπός της παρούσας διατριβής ήταν να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα είδη στο Ελληνικό Σχολείο και τις επιπτώσεις που μπορεί να έχουν οι αντιλήψεις των μαθητών για τη φύση των ειδών στην κατανόηση της Θεωρίας της Εξέλιξης. Κατά την έρευνα χρησιμοποιήθηκαν δύο μεθοδολογικές προσεγγίσεις. Η πρώτη αφορούσε στην Ποιοτική Ανάλυση Περιεχομένου για να αποτυπωθεί ο τρόπος που παρουσιάζονται τα είδη των οργανισμών στο Ελληνικό Σχολείο. Η δεύτερη αφορούσε στην εφαρμογή ενός ερωτηματολογίου και τη στατιστική ανάλυση των δεδομένων που συλλέχθηκαν, αφενός για να διερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο οι μαθητές, που αποφοιτούν από το Ελληνικό Σχολείο, αντιλαμβάνονται τα είδη και αφετέρου για να ανιχνευτεί πιθανή συσχέτιση των αντιλήψεων αυτών με τη γνώση και κατανόηση εννοιών της Θεωρίας της Εξέλιξης. Το Ελληνικό Σχολείο θεωρεί ότι τα είδη είναι αποκλειστικά και μόνο κατηγορίες πραγμάτων στη φύση και οι θεμελιώδεις μονάδες της ταξινόμησης (δημώδους και επιστημονικής). Ταυτόχρονα, οι μαθητές εμφανίζουν ισχυρή την αντίληψη ότι τα είδη είναι κατηγορίες πραγμάτων στη φύση. Τέλος, η έρευνα αποκάλυψε ότι υπάρχει θετική συσχέτιση μεταξύ των αντιλήψεων αυτών και των επιπέδων κατανόησης της εξέλιξης. Δηλαδή, μαθητές με λιγότερο ισχυρή την αντίληψη ότι τα είδη είναι κατηγορίες πραγμάτων εμφανίζονται να κατανοούν καλύτερα έννοιες της Θεωρίας της Εξέλιξης. Η Ποιοτική Ανάλυση Περιεχομένου στα διδακτικά πακέτα του Ελληνικού Σχολείου αποκάλυψε ότι το Ελληνικό Σχολείο οξύνει τις υπάρχουσες ενστικτώδεις ουσιοκρατικές πεποιθήσεις των μαθητών. Η επιμονή στην κατηγοριοποίηση και στην κατάταξη ζωντανών οργανισμών δεν βοηθά στην κατανόηση της Θεωρίας της Εξέλιξης, καθώς έχει αναγνωριστεί εδώ και πολλά χρόνια ότι η ουσιοκρατία αποτελεί ένα από τα κύρια εμπόδια για την κατανόηση βασικών εννοιών της εξέλιξης. Τέλος, παρουσιάζεται ένα νέο πλαίσιο για τη διδασκαλία των ειδών στη σχολική αίθουσα, που θα διατρέχει όλες τις βαθμίδες του Ελληνικού Σχολείου, χωρίς ωστόσο να προτείνεται ένα συγκεκριμένο σχέδιο ή σενάριο διδασκαλίας, καθώς οι αναφορές και οι χρήσεις του όρου “είδος” εκτείνονται από το Νηπιαγωγείο ως το Λύκειο και ταυτόχρονα δεν υπάρχει κάποιο πρόγραμμα σπουδών που να σχετίζεται με τα εννοιολογικά ζητήματα του όρου. Στο προτεινόμενο αυτό διδακτικό πλαίσιο κυρίαρχο ρόλο παίζει η ατομική φύση των ειδών, τα οποία θα μπορούν να περιγράφονται, να αναγνωρίζονται κτλ., αλλά δεν θα ορίζονται ως κατηγορίες από κάποια έννοια. Υποστηρίζεται δε, ότι η υιοθέτηση μιας σύγχρονης εξελικτικής προσέγγισης για τη φύση των ειδών μπορεί να συμβάλει στην αποδέσμευση των μαθητών από τα δεσμά της ουσιοκρατικής σκέψης που τους επιβάλει η γνωστική συσκευή του εγκεφάλου τους και το Ελληνικό Σχολείο. Με τον τρόπο αυτό, πιστεύεται ότι μπορούν να αυξηθούν τα επίπεδα γνώσης και κατανόησης της Θεωρίας της Εξέλιξης από τους μαθητές.