Der Raum der Stadt als umkämpftes Konfrontationsfeld: Fallbeispiel Rotes Wien

Abstract

In the interwar period, a unique project of social transformation was launched in Vienna through a reform program designed to benefit the broad mass of the population. The driving force and organizer of these efforts was the Social Democratic Party of Austria (SDAP), which, thanks to the absolute majority it succeeded to achieve in the Vienna City Council elections, it managed now to have the control of the local government. The Party was a huge organization, with hundreds of thousands of members and a far-reaching network of trade unions and other organizations, through which it attempted to address every aspect of social life: from cradle to grave. The Social Democrats' program aimed at modernizing and expanding the education and healthcare systems, as well as establishing a cultural hegemony of the working class, which was considered a necessary step before gaining political power at the central level. The goal was to cultivate a "new man," since, in the leadership's view, only mentally and physically healthy individuals could fulfill this task. However since this ideal type was out of touch with reality, the leadership frequently accused the workers of lacking sufficient "class consciousness" and failing to fulfill their "duties" and "responsibilities." Although the proletariat was seen as the new Messiah of society, morally superior to all other classes, the leaders placed little trust in it. Workers' initiative and self-reliance were not encouraged. There were instead quite suppressed. The lower classes were considered "uncultured" and had to be patronized at all levels. This was especially true for women, who were primarily treated as mothers, with the stabilization of the nuclear family being a central goal. This has resulted that only a few members could be truly active. The fundamental principle was the party unity, with a strictly top-down hierarchical mechanism, with decisions made by a small circle only. Intra-party democracy was limited, discussions and confrontations at the grassroots level were rare, discriminations, were made between "good" and "bad" proletarians. Appeals were made to the sense of dignity of "diligent and conscientious people." What however distinguishes the example of "Red Vienna" to this day: it is the gigantic program for the construction of social housing, with which the acute housing shortage was dealt with. Based on Marx, the labor movement considered the housing problem within the capitalistic system to be unsolvable. There were also fears that if workers were to settle down, they would easily be integrated into the system. The Austro-Marxists, on the other hand, had a positive view of the modern metropolis, seeing it as a place where the proletariat could develop further, cultivate its class consciousness, and find its way to the party. However, they lacked a concrete plan for solving the problem. The acute housing shortage, however, forced the new Viennese City government to act quickly. A large-scale housing construction program was not initially planned and only gradually came about. Since there were few large factories in the city, it was hoped that the working class could undergo a transformation in the area of reproduction within the City's large housing complexes. The new quality of housing was intended to produce new people with different habits. Therefore, tenants were carefully selected so that they would conform, as closely as possible to the ideal image of the productive worker and family father. By improving the conditions for the reproduction of labor power, a more productive workforce was to be created, one that would contribute to increased production and economic development. As a result, those who needed it most desperately were denied housing, and many people in the City remained homeless. The residents of the new housing complexes found themselves in a space prefabricated by "experts," impossible to modify or change and in which their individual needs could not be expressed. They had to conform to strict rules; the surveillance, control and the despotism of the factory, were thus transferred to their own living spaces. On behalf of the authority of the building manager, state power also moved in; the state extended its sphere of influence into new areas and was intruded into the private lives of the residents. Their social interactions were to be mediated through party structures. In this way, proletarian solidarity was institutionalized, nullified, and standardized. The foundation of those considerations is the theoretical approach hat society does not exist outside of space. Space is to be understood as a social product of specific production and class relations. The capitalist city is never “completed”, never "finished". It is constantly under construction. It is a complex ecosystem created by human labor, yet this labor is not socially recognized. The unequal access of different classes, groups, and genders to public space, leads to differing perceptions of everyday life and urban space, making it a contested arena of confrontation. What connects people could not therefore be found solely in the workplace. Likewise, the class struggle is also waged outside of production. It is not simply a struggle for control over the means of production and social surplus. Forms of exploitation and oppression also exist outside the workplace. The aim of this research is to understand how the Social Democratic Party was able to build its alliances with specific social classes and social strata. What were the concrete material interests, which did these groups see represented in the policies of the SDAP? What role did culture, sport and the press play in the collective formation and identification with the party? Above all, I am interested to understand the connections between urban planning, by the Social Democratic Municipal Administration, the formation of these local alliances, as well as the conflicts and tensions that resulted from the fact that decisions were made and implemented "from above", without any grassroots involvement. These decisions often contradicted the practices, lifestyles, and fundamental needs of these segments of the population. The leadership's endeavor to regulate and control every aspect of social life created a system that most found oppressive and from which they sought to escape. The Interwar period in Austria was also characterized by an increased willingness to use political violence. Right-wing forces, in particular, resorted to violence to achieve their goals and intimidate their opponents. However, all major political parties maintained "self-defense units." The SDAP kept an ambivalent relationship with "violence" (although this work acknowledges that there is no universally valid, comprehensive definition of "violence"). On the one hand, the strategy of "defensive force" was advocated, meaning the use of armed force only when democratic institutions were threatened. On the other hand, the Party employed military terminology and tolerated, at the very least, the violent disruption of political rallies held by other parties. Even in 1927, the situation of large segments of Vienna's lower classes remained precarious. Poverty, unemployment, deplorable housing conditions, and even hunger and disease, continued to characterize the daily lives of many for whom the Social Democratic reforms were not bearing fruit quickly enough. Consequently, those people developed little trust in the Republic and its institutions. Class hatred toward the wealthy was deeply ingrained, which then deeply influenced the leadership of the Social Democrats. They belonged to different worlds, had different life experiences, and thus exhibited different behaviors.Followinga series of court rulings that acquitted the murderers of workers, pent-up social anger erupted on July 15, 1927. The uprising claimed 84 lives among demonstrators and bystanders, as well as 5 lives among the security forces, and caused considerable damage, including the burning of the Palace of Justice. The Social Democratic leadership tried in vain to shift responsibility for the events onto a small minority outside the movement. As a result, it lost support on both sides: among its more conservative voters, who were frightened by the events, and among those who have gone to the streets that day and were faced with police bullets. Such breaches of trust are not always immediately apparent, of course, but the fact remains that after the 15th of July 1927, the confidence of broad sections of the working class in the party was never the same. At that time, Vienna was a multinational society, but by no means a multicultural one. The Social Democratic Workers' Party (SDAP) itself was convinced of the superiority of the German language and culture and its (supposedly) civilizing mission, which was meant to guarantee the cultural progress of all humankind. Additionally, the ideas of Greater German nationalism, significantly shaped the Party. Vienna was considered a great, ancient cultural city, and the lower classes had to be given the opportunity to participate in the national culture, which was considered the point of reference for everything. The leadership opposed "entertainment culture," "cheap" and “excessive pleasures”. Historically developed subcultures of the working class and forms of popular culture were combated or despised, and the experiences of the workers were disregarded. The gap between workers and intellectuals, or between physical and intellectual labor, was broadened instead of reducing the gap. Learning was to occur not through action, but through education and reading. In reality, however, an uncritical adoption of everything that seemed to benefit the party has prevailed, which led many within it, to protest against this "commercialization". The increasing strategic impasse of the party's strategy led to the “aestheticization” of politics and an ever-stronger appeal to emotions, rather than reason. Large-scale events and demonstrations were intended to facilitate the recruitment of new members and their rapid integration into the movement. The goal was to persuade them with simple words and images, without having to address the individual needs of each person specifically. Culture, much like sports, became not only a substitute for the failure to seize power, but also for the lack of militancy on the part of the unions, which failed to take action against low wages. It thus became a means of control, but also a channel for the energy and frustration of the followers. In this way, the masses were not only demonized, but also mythologized, heroized, idolized, and mystified. The mass of loyal followers was contrasted with the disorderly, unorganized masses. A disciplined, mobilized army, designed to inspire the movement's members, impress potential supporters and intimidate opponents: the masses became thus a vast backdrop for their leaders, a movement to demonstrate its ability to mobilize and control large masses. May Day, in particular, served as an annual event that sent large, organized, and disciplined crowds into the streets. Sport also offered such an opportunity, although the Social Democratic Party leadership's attitude to it was controversial.The Great Depression of 1929 hit Austria especially hard, and government policies, particularly cuts in social spending, exacerbated the situation. Thus Democracy and the State faced a legitimacy crisis, for which the SDAP had no answer. While the elites seemed prepared to do anything to replace the democratic system with an authoritarian one, the Social Democrats appeared indecisive and fearful. Faced with the dual pressure on the one hand from the unemployed demanding immediate relief measures and on the other, from the increasingly radicalized working-class youth: powerlessness prevailed. Thus, in February 1934, the operation to finally abolish democracy, has encountered little resistance. The SDAP cultivated an excessive trust in the state, seeing it as the representative of societal interests as a whole and as a mediator between the classes and their particular interests. Her control over it could, in the long run, guarantee the construction of socialism without experiments or tensions. Red Vienna was intended to set an example and serve as a stepping stone to conquering political power at the national level. However, the experiment faced a number of intractable contradictions from the very beginning. A large portion of the funding for its projects and social programs depended on the federal government, which also controlled very crucial institutions, such as the courts and the security forces. Without the possibility of genuine intervention in the economy and state structures, these efforts were limited. The Social Democrats' hopes could not be fulfilled. One reason for their failure was the overestimation of their own influence on the state, while they underestimated the impact of their entanglement with state mechanisms and the resulting influence, of the bourgeois strategy over their own party. As part of the state, municipalities are called upon to perform essentially the same functions as the central government. The SDAP was therefore unable to create a genuine alternative. Furthermore, the working class did not participate in government, however much this was emphasized. On the contrary, it was an attempt to redistribute the social surplus within capitalism and to enable greater access to urban space for the lower classes, without direct confrontation with the bourgeoisie. There was no connection between the daily struggle for reforms within capitalism and the proclaimed socialist ultimate goal. Since the representation of the working class was taken for granted, much of their own policy aimed at winning the support of the middle class. Although a remarkable infrastructure was created, the capitalistic logic of spatial production was not broken; on the contrary, there were strong ties to the legacy of the imperial era. There was no willingness to experiment, or adopting alternative forms of housing, nor the democratic control of urban space, or of the administration, which was not always in favor of the working class. The primacy of intellectual over manual labor was accepted and reproduced. Convinced of the linear development of society, the Social Democrats failed to recognize the social contradictions they were faced with. The party was placed above the movement and thus above the class and party activity replaced that of the class. Class struggle was thereby reduced to the necessary historical means for achieving full democracy. This led to a highly problematic equation of class, party, and local government and ultimately to the self-limitation of the movement.

Την περίοδο του Μεσοπολέμου η Βιέννη αποτέλεσε τον τόπο ενός πρωτότυπου εγχειρήματος κοινωνικού μετασχηματισμού μέσω της εφαρμογής ενός προγράμματος μεταρρυθμίσεων προς όφελος των λαϊκών στρωμάτων. Φορέας και οργανωτής αυτής της προσπάθειας υπήρξε το αυστριακό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα (SDAP), το οποίο από το 1919 μέχρι και το 1934 χάρη στην απόλυτη πλειοψηφία που κατακτούσε στις εκλογές ήλεγχε την τοπική κυβέρνηση. Επρόκειτο για έναν τεράστιο οργανισμό ο οποίος είχε εκατοντάδες χιλιάδες μέλη και ένα εκτεταμένο δίκτυο συνδικάτων και οργανώσεων υπό τον έλεγχο του, μέσω των οποίων επιχειρούσε να καλύψει κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής, «από την κούνια μέχρι την τεφροδόχο». Το πρόγραμμα των σοσιαλδημοκρατών στόχευε στον εκσυγχρονισμό και την επέκταση του εκπαιδευτικού και υγειονομικού συστήματος, στο να ενώσει και να οργανώσει ολόκληρη την εργατική τάξη, ή μάλλον, να την εκπροσωπήσει στην δημιουργία μιας πολιτιστικής ηγεμονίας, η οποία θεωρούνταν ως απαραίτητο βήμα πριν την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας σε κεντρικό επίπεδο. Στόχος ήταν η δημιουργία «νέων» ανθρώπων, καθώς μόνο πνευματικά και σωματικά υγιείς άνθρωποι ήταν κατά την άποψη των ηγετών της σε θέση να πραγματοποιήσουν αυτό το καθήκον. Ωστόσο, επειδή αυτός ο ιδεότυπος ήταν πολύ μακριά από την πραγματικότητα, η ηγεσία συχνά κατηγορούσε τους εργάτες για έλλειψη «προλεταριακού πνεύματος», και ότι οι εργάτες δεν εκπλήρωναν τα «καθήκοντα» και τις «ευθύνες» τους. Έτσι, ενώ το προλεταριάτο θεωρούνταν ο νέος μεσσίας της κοινωνίας και ηθικά ανώτερο από όλες τις άλλες τάξεις, η ηγεσία δεν του έδειχνε μεγάλη εμπιστοσύνη και η αυτενέργεια και η ανάληψη πρωτοβουλιών από τους εργάτες δεν ενθαρρύνονταν αλλά μάλλον καταπνίγονταν. Οι κατώτερες τάξεις θεωρούνταν «ακαλλιέργητες» και έπρεπε να κηδεμονεύονται σε όλα τα επίπεδα. Ιδιαίτερα οι γυναίκες, που αντιμετωπίζονταν κυρίως ως μητέρες, με τη σταθεροποίηση της πυρηνικής οικογένειας να αποτελεί κεντρικό στόχο. Μέσα από ένα εκτεταμένο δίκτυο συνδικάτων και οργανώσεων επιδιώκετο να καλυφτεί και ελεγχθεί κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής. Έτσι λίγα μέλη ήταν πραγματικά ενεργά. Η ύψιστη προτεραιότητα ήταν η ενότητα του κόμματος. Ήταν ένας αυστηρά ιεραρχικός μηχανισμός, δομημένος από πάνω προς τα κάτω. Οι αποφάσεις λαμβάνονταν από έναν στενό κύκλο. Η εσωτερική δημοκρατία ήταν περιορισμένη και οι συζητήσεις και οι αντιπαραθέσεις σε επίπεδο βάσης ήταν σπάνιες, ενώ γινόταν διάκριση μεταξύ «καλών» και «κακών» προλετάριων και επίκληση στα αισθήματα αξιοπρέπειας των «εργατικών και επιμελών ανθρώπων». Αυτό που κάνει μέχρι και σήμερα το παράδειγμα της «κόκκινης Βιέννης» να ξεχωρίζει είναι το γιγαντιαίο πρόγραμμα κατασκευής κοινωνικών κατοικιών, με το οποίο επιχειρήθηκε να αντιμετωπιστεί το οξύ στεγαστικό πρόβλημα που αντιμετώπιζε η πόλη. Με βάση τον Μαρξ, το εργατικό κίνημα θεωρούσε το ζήτημα της στέγασης ως άλυτο στον καπιταλισμό. Επικρατούσε επίσης ο φόβος πως οι εργάτες θα ενσωματώνονταν στο σύστημα αν αποκτούσαν μόνιμη κατοικία. Οι Αυστρομαρξιστές αντίθετα είχαν υιοθετήσει μια θετική στάση απέναντι στη σύγχρονη μητρόπολη, ως ένα μέρος όπου το προλεταριάτο θα μπορούσε να αναπτυχθεί, να αναπτύξει ταξική συνείδηση και να συνδεθεί με το κόμμα. Ωστόσο, δεν είχαν μια πραγματική ιδέα για το πώς να λύσουν το πρόβλημα. Η σοβαρή έλλειψη στέγασης ανάγκασε τη νέα δημοτική αρχή της Βιέννης να λάβει άμεσα μέτρα, αλλά το μεγάλης κλίμακας στεγαστικό πρόγραμμα δεν ήταν στις αρχικές τις προθέσεις και προέκυψε μόνο σταδιακά. Δεδομένου ότι στην πόλη υπήρχαν πολύ λίγα μεγάλα εργοστάσια, υπήρχε η ελπίδα ότι η εργατική τάξη θα γινόταν κατορθωτό να μετασχηματιστεί στο πεδίο της αναπαραγωγής, εντός των μεγάλων συγκροτημάτων κατοικιών του δήμου. Η νέα ποιότητα στέγασης είχε ως στόχο να δημιουργήσει νέους ανθρώπους με διαφορετικές συνήθειες, επομένως οι ενοικιαστές επιλέγονταν προσεκτικά ώστε να αντιστοιχούν στον ιδανικό τύπο του παραγωγικού εργάτη και οικογενειάρχη. Βελτιώνοντας τις συνθήκες αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης στόχος ήταν και η εξασφάλιση ενός πιο παραγωγικού εργατικού δυναμικού, που θα βοηθούσε στην αύξηση της παραγωγής και στην ανάπτυξη της οικονομίας. Ως αποτέλεσμα στέγη δεν παρεχόταν σε όσους την είχαν περισσότερο ανάγκη και η πόλη συνέχιζε να είναι γεμάτη άστεγους. Οι ένοικοι των νέων συγκροτημάτων έβρισκαν έναν έτοιμο κατασκευασμένο από «ειδικούς» χώρο, στον οποίο λίγα πράγματα μπορούσαν να αλλάξουν, με τις ατομικές τους ανάγκες να μην λαμβάνονται υπ όψιν. Έπρεπε να τηρούν αυστηρούς κανόνες, η επιτήρηση και ο δεσποτισμός του εργοστασίου μεταφέρθηκαν έτσι και στον τόπο κατοικίας. Με την εξουσία του επιστάτη μετακόμισε και η κρατική εξουσία , το κράτος επεκτάθηκε σε νέες σφαίρες, επεκτεινόμενο εντός της ζωής των ενοικιαστών. Οι κοινωνικές συναναστροφές των ενοίκων επιδιώκετο να διαμεσολαβούνται από τις κομματικές δομές. Έτσι, η προλεταριακή αλληλεγγύη θεσμοθετήθηκε, καταλύθηκε και τυποποιήθηκε. Βάση για αυτές τις σκέψεις είναι η θεωρητική προσέγγιση σύμφωνα με την οποία η κοινωνία δεν υπάρχει εκτός του χώρου, ο οποίος πρέπει να νοηθεί ως το κοινωνικό προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών σχέσεων παραγωγής και ταξικών σχέσεων. Η καπιταλιστική πόλη δεν είναι ποτέ ολοκληρωμένη, αλλά πάντα «υπό κατασκευή». Είναι ένα σύνθετο οικοσύστημα που δημιουργείται από την ανθρώπινη εργασία, ωστόσο αυτή η εργασία δεν αναγνωρίζεται κοινωνικά. Η άνιση πρόσβαση διαφορετικών τάξεων, ομάδων και φύλων στον δημόσιο χώρο δημιουργεί διαφορετικές αντιλή ψεις για την καθημερινή ζωή και τον αστικό χώρο, τον καθιστά ένα αμφισβητούμενο πεδίο αντιπαράθεσης. Αυτά που φέρνουν τους ανθρώπους κοντά δεν βρίσκονται επομένως μόνο στον χώρο εργασίας. Ομοίως, η ταξική πάλη διεξάγεται και εκτός παραγωγής. Δεν πρόκειται απλά για έναν αγώνα για τον έλεγχο των μέσων παραγωγής και του κοινωνικού πλεονάσματος. Ομοίως, μορφές εκμετάλλευσης και καταπίεσης υπάρχουν και εκτός του χώρου εργασίαςΣτόχος αυτής της εργασίας είναι η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα κατάφερε να οικοδομήσει τις συμμαχίες του με συγκεκριμένες κοινωνικές τάξεις και στρώματα. Ποια ήταν τα συγκεκριμένα υλικά συμφέροντα που αυτά έβλεπαν να εκπροσωπούνται στην πολιτική του SDAP; Ποιον ρόλο έπαιζαν ο πολιτισμός, ο αθλητισμός και ο τύπος στη συλλογική τους διαμόρφωση και την ταύτιση τους με το συγκεκριμένο κόμμα; Πάνω απ όλα όμως με ενδιαφέρει να κατανοήσω τις συνδέσεις μεταξύ της διαχείρισης του αστικού χώρου από τη σοσιαλδημοκρατική δημοτική αρχή και του σχηματισμού αυτών των τοπικών συμμαχιών, καθώς και τις συγκρούσεις και τις εντάσεις που προέκυπταν από το γεγονός ότι οι αποφάσεις λαμβάνονταν και εφαρμόζονταν «από τα πάνω», χωρίς τη συμβολή της βάσης. Συχνά μάλιστα έρχονταν και σε αντίθεση με τις πρακτικές, τον τρόπο ζωής και τις ανάγκες των στρωμάτων αυτών. Η επιδίωξη της ηγεσίας να ρυθμίζει και να ελέγχει κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής δημιουργούσε ένα πλαίσιο που από τους περισσότερους εκλαμβανόταν ως ασφυκτικό και από το οποίο αναζητούσαν τρόπους για να ξεφύγουν. Η περίοδος του Μεσοπολέμου χαρακτηρίζεται και στην Αυστρία από την αυξημένη προθυμία χρήσης (πολιτικής) βίας. Ειδικά οι δυνάμεις της Δεξιάς κατέφευγαν στη βία για να επιτύχουν τους στόχους τους και να εκφοβίσουν τους αντιπάλους τους. Πάντως όλα τα μεγάλα πολιτικά κόμματα διατηρούσαν «ενώσεις αυτοάμυνας». Το SDAP διατήρησε μια αμφίσημη στάση απέναντι στη «βία» (αν και στη συγκεκριμένη εργασία υιοθετείται η άποψη πως δεν υπάρχει ένας γενικός, συμπεριληπτικός ορισμός της «βίας»). Αφενός προέτασε τη στρατηγική της «αμυντικής βίας», της χρήσης ένοπλων μέσων μόνο στην περίπτωση που θα απειλούνταν οι δημοκρατικοί θεσμοί. Αφετέρου, χρησιμοποιούσε στρατιωτική ορολογία και συχνά υποστήριζε τη διατάραξη πολιτικών συγκεντρώσεων άλλων κομμάτων. Το 1927 στη Βιέννη, η κατάσταση μεγάλων τμημάτων των κατώτερων τάξεων ήταν ακόμα επισφαλής. Η φτώχεια, η ανεργία, οι άθλιες συνθήκες στέγασης, ακόμη και η πείνα και οι ασθένειες εξακολουθούσαν να χαρακτηρίζουν την καθημερινή ζωή πολλών για τους οποίους οι σοσιαλδημοκρατικές μεταρρυθμίσεις δεν έφερναν αρκετά γρήγορα αποτελέσματα. Έτσι, η εμπιστοσύνη αυτών των ανθρώπων στη Δημοκρατία και τους θεσμούς της δεν ήταν ιδιαίτερα υψηλή, και το ταξικό μίσος προς τους εύπορους ήταν έντονο, κάτι που επηρέασε και την ηγεσία των Σοσιαλδημοκρατών. Επειδή ανήκαν σε διαφορετικούς κόσμους, είχαν διαφορετικές εμπειρίες ζωής και επομένως διαφορετικές συμπεριφορές. Μετά από μια σειρά δικαστικών αποφάσεων που αθώωναν δολοφόνους των εργατών, η συσσωρευμένη κοινωνική οργή ξέσπασε τελικά στις 15 Ιουλίου 1927, με την εξέγερση να αφήνει πίσω της 84 νεκρούς διαδηλωτές και περαστικούς και 5 από την πλευρά των δυνάμεων ασφαλείας, όπως και μεγάλες καταστροφές, με το δικαστικό μέγαρο να παραδίδεται στις φλόγες. Η ηγεσία των Σοσιαλδημοκρατών προσπάθησε, ανεπιτυχώς, να μεταθέσει την ευθύνη για τα γεγονότα σε μια μικρή μειοψηφία εκτός κινήματος. Ως αποτέλεσμα έχασε σε υποστήριξη και από τις δύο πλευρές: τόσο από τους πιο συντηρητικούς της ψηφοφόρους που φοβήθηκαν από τα γεγονότα, όσο και από εκείνους που είχαν βγεί εκείνη την ημέρα στους δρόμους, ερχόμενοι αντιμέτωποι με τις σφαίρες της αστυνομίας. Τέτοιες ρήξεις εμπιστοσύνης δεν είναι βέβαια πάντα άμεσα εμφανείς, αλλά το γεγονός είναι ότι μετά τις 15. Ιουλίου 1927, η εμπιστοσύνη πλατιών στρωμάτων της εργατικής τάξης στο κόμμα δεν ήταν πλέον η ίδια. Η Βιέννη εκείνης της περιόδου ήταν μια πολυεθνική, αλλά σε καμία περίπτωση μια πολυπολιτισμική κοινωνία. Το ίδιο το SDAP ήταν πεπεισμένο για την ανωτερότητα της γερμανικής γλώσσας και του γερμανικού πολιτισμού και την (υποτιθέμενη) εκπολιτιστική του αποστολή, η οποία υποτίθεται ότι θα εγγυόταν την πολιτιστική πρόοδο ολόκληρης της ανθρωπότητας. Οι ιδέες του μεγαλογερμανικού εθνικισμού ασκούσαν επίσης σημαντική επιρροή. Η Βιέννη θεωρούνταν μια μεγάλη, παλιά πολιτιστική πόλη και οι κατώτερες τάξεις έπρεπε να αποκτήσουν τη δυνατότητα να συμμετέχουν στον εθνικό πολιτισμό, ο οποίος θεωρούνταν το σημείο αναφοράς όλων των πραγμάτων. Η ηγεσία εναντιωνόταν στην «κουλτούρα της διασκέδασης», στις «φθηνές» και πληθωρικές απολαύσεις. Οι ιστορικά ανεπτυγμένες υποκουλτούρες της εργατικής τάξης και οι μορφές λαϊκής κουλτούρας καταπολεμήθηκαν ή περιφρονήθηκαν, και οι εμπειρίες των εργατών δεν ελήφθησαν υπόψη. Η απόσταση μεταξύ εργατών και διανοουμένων, ή μεταξύ χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας, δεν εξαλείφθηκε αλλά μάλιστα βάθυνε. Η μάθηση υποτίθεται ότι θα γινόταν όχι μέσω της πράξης, αλλά μέσω της εκπαίδευσης και της ανάγνωσης. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, κυριάρχησε μια άκριτη υιοθέτηση οτιδήποτε έμοιαζε να υπόσχεται την εξασφάλιση της ενίσχυσης του κόμματος, οδηγώντας πολλούς στο εσωτερικό του να καταφέρονται ενάντια σε αυτή την «εμπορευματοποίηση». Τα αυξανόμενα αδιέξοδα της στρατηγικής, του κόμματος οδήγησε στην «αισθητικοποίηση της πολιτικής» και στην ολοένα και μεγαλύτερη επίκληση στα συναισθήματα, παρά την κρίση, του ακροατηρίου. παρά στη διάνοια των οπαδών του. Μεγάλα γεγονότα και εκδηλώσεις είχαν ως στόχο να διευκολύνουν την προσέλκυση νέων μελών και την ταχεία ενσωμάτωσή τους στο κίνημα. Στόχος ήταν να πειστούν με απλά λόγια και εικόνες, χωρίς να χρειάζεται κανείς να ασχοληθεί με τις προσωπικές ανάγκες του κάθε ατόμου. Ο πολιτισμός, όπως και ο αθλητισμός έγιναν υποκατάστατο όχι μόνο της αποτυχίας κατάληψης της εξουσίας, αλλά και της έλλειψης μαχητικότητας των συνδικάτων, τα οποία απέτυχαν να αναλάβουν δράση ενάντια στους χαμηλούς μισθούς. Έγιναν μέσα ελέγχου, αλλά και διοχέτευσης της ενέργειας και της απογοήτευσης της βάσης. Έτσι, οι μάζες όχι μόνο δαιμονοποιήθηκαν, αλλά και μυθοποιήθηκαν, ηρωοποιήθηκαν και μυστικοποιήθηκαν. Η μάζα των πιστών οπαδών αντιπαραβλήθηκε με τις άτακτες, ανοργάνωτες, μάζες. Ένας πειθαρχημένος, κινητοποιημένος στρατός, προσανατολισμένος στο να εμπνέει τα μέλη του κινήματος, να εντυπωσιάζει πιθανούς υποστηρικτές και να τρομάζει τους αντιπάλους του. Έτσι, οι μάζες έγιναν ένα τεράστιο σκηνικό για τους ηγέτες του κινήματος, ώστε να επιδείξουν την ικανότητά τους να συγκεντρώνουν και να ελέγχουν μεγάλα πλήθη. Ιδίως η Πρωτομαγιά χρησίμευε κάθε χρόνο σαν ευκαιρία για να κατέβουν μεγάλα οργανωμένα και πειθαρχημένα πλήθη στους δρόμους. Ο αθλητισμός προσέφερε επίσης μια τέτοια ευκαιρία, αν και η στάση της ηγεσίας του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος απέναντι του ήταν αμφιλεγόμενη. Η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929 έπληξε με ιδιαίτερη σφοδρότητα την Αυστρία, με τις κυβερνητικές πολιτικές, ιδίως τις περικοπές στο κοινωνικό κράτος, να την επιδεινώνουν ακόμα περισσότερο. Το κράτος και η δημοκρατία αντιμετώπισαν έτσι ένα πρόβλημα νομιμότητας στο οποίο το SDAP δεν είχε απάντηση. Ενώ οι ελίτ έδειχναν διατεθειμένες να κάνουν τα πάντα για να ήταν διατεθειμένες να κάνουν τα πάντα για να αντικαταστήσουν το δημοκρατικό πολίτευμα με ένα αυταρχικό καθεστώς, οι Σοσιαλδημοκράτες φάνηκαν αναποφάσιστοι και φοβικοί. Απέναντι στην διπλή πίεση, από την μία των ανέργων που ζητούσαν άμεσα μέτρα ανακούφισης, από την άλλη της ριζοσπαστικοποιημένης νεολαίας, επικράτησε η αμηχανία. Έτσι η επιχείρηση οριστικής κατάλυσης της δημοκρατίας τον Φεβρουάριο του 1934 δεν θα συναντήσει παρά μικρή αντίσταση. Το SDAP έδειχνε υπερβολική εμπιστοσύνη στο κράτος, βλέποντάς το ως εκπρόσωπο των συμφερόντων όλης της κοινωνίας, έναν διαμεσολαβητή ανάμεσα στις τάξεις και τα ιδιαίτερα συμφέροντα τους. Ο έλεγχος του θα εγγυόταν τη μακροπρόθεσμη οικοδόμηση του σοσιαλισμού χωρίς πειράματα και εντάσεις. Η Κόκκινη Βιέννη σκόπευε να αποτελέσει παράδειγμα για την αποτελεσματικότητα της σοσιαλδημοκρατικής πολιτικής και να χρησιμεύσει ως εφαλτήριο για την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας και σε εθνικό επίπεδο. Το πείραμα της Κόκκινης Βιέννης όμως βρέθηκε από την αρχή αντιμέτωπο με μία σειρά δυσεπίλυτων αντιφάσεων. Μεγάλο μέρος της χρηματοδότησης των έργων και των κοινωνικών προγραμμάτων του εξαρτιόταν από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, η οποία έλεγχε επίσης κρίσιμους θεσμούς όπως τα δικαστήρια και τα σώματα ασφαλείας. Μην έχοντας τη δυνατότητα πραγματικής παρέμβασης στην οικονομία και τις κρατικές δομές, αυτές οι προσπάθειες υπόκεινται σε συγκεκριμένους περιορισμούς. Οι ελπίδες των σοσιαλδημοκρατών έτσι δεν εκπληρώθηκαν. Ένας από τους λόγους αυτής τους της αποτυχίας είναι και το γεγονός ότι υπερεκτίμησαν τη δική τους επιρροή στο κράτος, υποτιμώντας αντίθετα τις επιπτώσεις που είχε στο κόμμα τους η διαπλοκή του με τους κρατικούς μηχανισμούς, μέσω της οποίας εκτίθονταν διαρκώς στην αστική στρατηγική. Γιατί ως μέρος του κράτους, οι δήμοι καλούνται επί τις ουσίας να εκπληρώσουν τις ίδιες λειτουργίες με το κεντρικό κράτος. Το SDAP δεν μπόρεσε επομένως να δημιουργήσει μια γνήσια εναλλακτική λύση. Ούτε η εργατική τάξη συμμετείχε στην κυβέρνηση, όπως τους άρεσε να τονίζουν. Αντίθετα, επρόκειτο για μια προσπάθεια αναδιανομής του κοινωνικού πλεονάσματος εντός καπιταλισμού και για την αυξημένη πρόσβαση των κατώτερων τάξεων στον χώρο της πόλης, χωρίς άμεση αντιπαράθεση με την αστική τάξη. Δεν υπήρχε σύνδεση μεταξύ του καθημερινού αγώνα για μεταρρυθμίσεις στον καπιταλισμό και του διακηρυγμένου σοσιαλιστικού τελικού στόχου. Και καθώς η εκπροσώπηση της εργατικής τάξης θεωρούνταν δεδομένη, πολλά από όσα γίνονταν στόχευαν στο να κερδηθεί η υποστήριξη των μεσαίων στρωμάτων. Παρόλο που δημιουργήθηκε μια αξιοσημείωτη υποδομή, η καπιταλιστική λογική της χωρικής παραγωγής δεν αμφισβητήθηκε, αντίθετα, οι αναφορές στην κληρονομιά της αυτοκρατορικής περιόδου ήταν έντονες. Δεν επιδιώχθηκε ο πειραματισμός, η δημιουργία εναλλακτικών μορφών κατοικίας ή ο δημοκρατικός έλεγχος του αστικού χώρου, η διαχείριση του οποίου δεν γινόταν πάντα προς όφελος της εργατικής τάξης. Η πρωτοκαθεδρία της πνευματικής έναντι της χειρωνακτικής εργασίας έγινε αποδεκτή και συνέχισε να αναπαράγεται. Οι σοσιαλδημοκράτες, πεπεισμένοι για την ευθύγραμμη εξέλιξη της κοινωνίας, στην πραγματικότητα δεν είδαν τις κοινωνικές αντιφάσεις που καλούνταν να αντιμετωπίσουν. Το κόμμα τοποθετήθηκε πάνω από το κίνημα και επομένως πάνω από την τάξη, και η κομματική δραστηριότητα αντικατέστησε αυτήν της τάξης. Η ταξική πάλη ελαττώθηκε έτσι στο απαραίτητο ιστορικό μέσο για την επίτευξη της πλήρους δημοκρατίας. Αυτό οδήγησε σε μια πολύ προβληματική ταύτιση μεταξύ τάξης, κόμματος και δημοτικής αρχής και τελικά στον αυτοπεριορισμό του κινήματος.

In der Zwischenkriegszeit wurde in Wien ein einzigartiges Projekt der gesellschaftlichen Transformation, durch ein Reformprogramm zum Wohle der breiten Bevölkerungsschichten ins Leben gerufen. Träger und Organisator dieser Bemühungen war die Sozialdemokratische Partei Österreichs (SDAP), die Dank der absoluten Mehrheit die sie bei den Wahlen zum Wiener Gemeinderat erreichte, die lokale Landesregierung kontrollierte. Es handelte sich um eine riesigen Organismus mit Hunderttausenden von Mitgliedern und einem weitverzweigten Netz von Gewerkschaften und anderen Organisationen, mit deren Hilfe sie versuchte jeden Aspekt des gesellschaftlichen Lebens – von der Wiege bis zur Bahre – abzudecken.

Das Programm der Sozialdemokraten zielte auf die Modernisierung und den Ausbau des Bildungs- und Gesundheitswesens sowie auf die Schaffung einer kulturellen Hegemonie der Arbeiterklasse ab, was als notwendiger Schritt vor der Erlangung der politischen Macht auf zentraler Ebene galt. Ziel war die Heranbildung eines „neuen Menschen“, da nach Ansicht der Führung nur geistig und körperlich gesunde Menschen diese Aufgabe erfüllen konnten.

Da jedoch dieser Idealtypus weit von der Realität entfernt war, warf die Führung den Arbeitern häufig vor, nicht über genügend „Klassenbewusstsein“ zu verfügen und ihre „Pflichten“ und „Verantwortlichkeiten“ nicht zu erfüllen. Obwohl das Proletariat als neuer Messias der Gesellschaft angesehen wurde, allen anderen Klassen moralisch überlegen, schenkte ihm die Führung wenig Vertrauen. Eigeninitiative und Selbsthandeln der Arbeiter wurden nicht gefördert, sondern unterdrückt. Die unteren Klassen galten als „unkultiviert“ und mussten auf allen Ebenen bevormundet werden. Dies galt insbesondere für Frauen, die hauptsächlich als Mütter behandelt wurden, wobei die Stabilisierung der Kernfamilie ein zentrales Ziel darstellte. Durch ein weitverzweigtes Netz von Gewerkschaften und Organisationen wurde versucht, jeden Aspekt des gesellschaftlichen Lebens zu erfassen und zu kontrollieren. Dies resultierte dahin, dass nur wenige Mitglieder wirklich aktiv waren. Höchstes Gebot war die Einheit der Partei. Es handelte sich um einen streng von oben nach unten hierarchisch aufgebauten Mechanismus. Die Entscheidungen wurden von einem kleinen Kreis getroffen. Die innerparteiliche Demokratie war eingeschränkt, Diskussionen und Konfrontationen an der Basis waren selten, man unterschied zwischen „guten“ und „schlechten“ Proletariern und appellierte an das Würdegefühl der „fleißigen und gewissenhaften Menschen“. Was das Beispiel des „roten Wiens“ jedoch bis heute auszeichnet, ist das gigantische Programm zum Bau von Sozialwohnungen, mit dem die akute Wohnungsnot angegangen wurde. Ausgehend von Marx betrachtete die Arbeiterbewegung das Wohnungsproblem im Kapitalismus als unlösbar. Man befürchtete zudem, dass die Arbeiter, würden sie sesshaft, leicht in das System integriert würden. Die Austromarxisten hingegen hatten eine positive Einstellung gegenüber der modernen Großstadt, betrachteten sie als Ort, in dem sich das Proletariat weiterentwickeln, sein Klassenbewusstsein entwickeln und zur Partei finden. Allerdings hatten sie kein konkretes Konzept, um das Problem anzugehen.

Die akute Wohnungsnot zwang jedoch die neue Wiener Stadtregierung zum schnellen Handeln. Ein großangelegtes Wohnungsbauprogramm war jedoch ursprünglich nicht geplant und wurde erst allmälich. Da es in der Stadt nur wenige Großfabriken gab, hoffte man, dass sich die Arbeiterklasse innerhalb der großen Wohnkomplexe der Stadt im Bereich der Reproduktion wandeln könnte. Die neue Wohnqualität sollte neue Menschen mit anderen Gewohnheiten hervorbringen. Daher wurden die Mieter sorgfältig ausgewählt, so dass sie möglichst dem Idealbild des produktiven Arbeiters und Familienvaters entsprachen. Durch die Verbesserung der Bedingungen der Reproduktion der Arbeitskraft sollte zudem eine produktivere Arbeiterschaft geschaffen werden, die zur Steigerung der Produktion und zur wirtschaftlichen Entwicklung beitragen sollte. Infolgedessen erhielten diejenigen, die ihn am dringendsten benötigten keinen Wohnraum, und in der Stadt waren weiterhin viele Menschen ohne Obdach.

Die Bewohner der neuen Wohnungsanlagen fanden einen von „Experten“ vorgefertigten Raum vor, den sie kaum verändern konnten und in dem ihre individuellen Bedürfnisse nicht zum Ausdruck gebracht werden konnten. Sie mussten sich an strenge Regeln halten; die Überwachung und der Despotismus der Fabrik wurden somit auch auf ihre Wohnorte übertragen. Mit der Autorität des Hausmeisters zog auch die Staatsmacht mit ein; der Staat dehnte seinen Einflussbereich auf neue Bereiche aus und drang in das Privatleben der Bewohner ein. Die sozialen Interaktionen der Bewohner sollten durch die Parteistrukturen vermittelt werden. So wurde die proletarische Solidarität institutionalisiert, annuliert und standardisiert. Grundlage dieser Überlegungen ist der theoretische Ansatz, dass die Gesellschaft nicht außerhalb des Raumes existiert. Dieser ist als soziales Produkt spezifischer Produktions- und Klassenverhältnisse zu verstehen. Die kapitalistische Stadt ist nie ,,fertig‘‘, sondern befindet sich stets im Aufbau. Sie ist ein komplexes, durch menschliche Arbeit geschaffenes Ökosystem, doch diese Arbeit wird gesellschaftlich nicht anerkannt. Der ungleiche Zugang der verschiedener Klassen, Gruppen und Geschlechter zum öffentlichen Raum führt zu unterschiedlichen Wahrnehmungen des Alltags und des urbanen Raumes und macht diesen zu einem umkämpften Konfrontationsfeld. Was Menschen verbindet, findet sich daher nicht allein am Arbeitsplatz. Ebenso wird der Klassenkampf auch außerhalb der Produktion ausgetragen. Es handelt sich nicht einfach um einen Kampf um die Kontrolle über die Produktionsmittel und des gesellschaftlichen Überschusses. Und auch außerhalb des Arbeitsplatzes existieren Formen der Ausbeutung und der Unterdrückung.

Ziel dieses Beitrags ist es, zu verstehen, wie die sozialdemokratische Partei ihre Allianzen mit spezifischen sozialen Klassen und Schichten aufbauen konnte. Welche konkreten materiellen Interessen sahen diese in der Politik der SDAP vertreten? Welche Rolle spielten Kultur, Sport und Presse bei ihrer kollektiven Formung und Identifikation mit der Partei? Vor allem aber interessiert mich die Zusammenhänge zwischen der Stadtplanung durch die sozialdemokratische Kommunalverwaltung und der Bildung dieser lokalen Bündnisse sowie der Konflikte und Spannungen, die aus der Tatsache resultierten, dass die Entscheidungen „von oben“ getroffen und umgesetzt wurden, ohne die Basis einzubeziehen zu verstehen. Diese Entscheidungen standen oft im Widerspruch zu den Praktiken, Lebensstilen und Bedürfnissen dieser Bevölkerungsschichten. Das Bestreben der Führung, jeden Aspekt des gesellschaftlichen Lebens zu regulieren und zu kontrollieren, schuf ein System, das von den meisten als erdrückend empfunden wurde und aus dem sie zu entkommen versuchten.

Die Zwischenkriegszeit in Österreich war auch durch eine erhöhte Bereitschaft politische Gewalt anzuwenden gezeichnet. Besonders die rechten Kräfte waren es die zur Gewalt griffen, um ihre Ziele zu erreichen und ihre Gegner einzuschüchtern. Allerdings unterhielten alle großen politischen Parteien „Selbstschutzverbände“. Die SDAP pflegte ein ambivalentes Verhältnis gegenüber der „Gewalt“ (wobei diese Arbeit der Auffassung ist, dass es keine allgemeingültige, umfassende Definition von „Gewalt“ gibt). Einerseits befürwortete man die Strategie der „defensiven Gewalt“, also den Einsatz bewaffneter Mittel nur wenn die demokratischen Institutionen bedroht würden. Andererseits bediente man sich in der Parteisprache militärischer Terminologie und tolerierte, zumindest, die gewaltsame Sprengung politischer Kundgebungen anderer Parteien.

Auch 1927 blieb die Lage großer Teile der Wiener Unterschichten weiterhin prekär. Armut, Arbeitslosigkeit, desolate Wohnverhältnisse, ja sogar Hunger und Krankheit kennzeichneten nach wie vor den Alltag vieler, für die die sozialdemokratischen Reformen nicht schnell genug Früchte trugen. Daher war das Vertrauen dieser Menschen in die Republik und ihre Institutionen gering, und der Klassenhass gegenüber den Reichen stark ausgeprägt, was auch die Führung der Sozialdemokraten beeinflusste. Sie gehörten unterschiedlichen Welten an, hatten unterschiedliche Lebenserfahrungen und wiesen somit auch unterschiedliche Verhaltensweisen auf.

Nach einer Reihe von Gerichtsurteilen, mit denen die Mörder von Arbeitern freigesprochen wurden, entlud sich der aufgestaute soziale Zorn am 15. Juli 1927. Der Aufstand forderte 84 Tote unter den Demonstranten und unbeteiligten Personen, sowie 5 Tote auf Seiten der Sicherheitskräfte und richtete erhebliche Schäden an; wobei auch der Justizpalast niedergebrannt wurde. Die sozialdemokratische Führung versuchte vergeblich, die Verantwortung für die Ereignisse einer kleinen Minderheit außerhalb der Bewegung zuzuschieben. Infolgedessen verlor sie an Resonanz auf beiden Seiten: sowohl bei ihren konservativeren Wählern, die von den Ereignissen verängstigt wurden, als auch bei denen, die an diesem Tag auf die Straße gegangen waren und Polizeikugeln ausgesetzt waren. Solche Vertrauensbrüche kommen natürlich nicht immer sofort zum Ausdruck, Tatsache aber ist, dass nach dem 15. Juli 1927 das Vertrauen breiter Teile der Arbeiterklasse in die Partei nicht mehr dasselbe war.

Wien war zu dieser Zeit zwar eine multinationale, aber keineswegs eine multikulturelle Gesellschaft. Die SDAP selbst war von der Überlegenheit der deutschen Sprache und Kultur und ihrer (vermeintlichen) zivilisatorischen Mission überzeugt, die den kulturellen Fortschritt der gesamten Menschheit gewährleisten sollte. Auch die Ideen des großdeutschen Nationalismus prägten maßgeblich die Partei. Wien galt als große, alte Kulturstadt, und den unteren Schichten musste die Möglichkeit zur Teilhabe an der nationalen Kultur eröffnet werden, die als Bezugspunkt für alles galt. Die Führung wandte sich gegen die „Unterhaltungskultur“, gegen die „billigen“ und ausschweifenden Vergnügungen. Historisch gewachsene Subkulturen der Arbeiterklasse und Formen der Populärkultur wurden bekämpft oder verachtet, und die Erfahrungen der Arbeiter nicht berücksichtigt. Die Kluft zwischen Arbeitern und Intellektuellen bzw. zwischen körperlicher und geistiger Arbeit wurde nicht überwunden, sondern sogar noch vertieft. Lernen sollte nicht durch Handeln, sondern durch Bildung und Lektüre erfolgen. In der Realität setzte sich jedoch eine unkritische Übernahme all dessen durch, was der Partei zugute kommen schien, was viele in ihr dazu veranlasste, gegen diese „Kommerzialisierung“ zu wettern. Die zunehmende strategische Ausweglosigkeit der Parteistrategie führte zur Ästhetisierung der Politik“ und einem immer stärkeren Appell an die Gefühle, statt an die Vernunft der Audienz. Großveranstaltungen und Demonstrationen sollten die Rekrutierung neuer Mitglieder und deren rasche Integration in die Bewegung erleichtern. Ziel war es, mit einfachen Worten und Bildern zu überzeugen, ohne auf die individuellen Bedürfnisse jedes Einzelnen eingehen zu müssen. Kultur wurde, ähnlich wie Sport, nicht nur zum Ersatz für das Ausbleiben der Machtergreifung, sondern auch für die mangelnde Kampfbereitschaft der Gewerkschaften, die nicht gegen die niedrigen Löhne vorgingen. Sie wurde so zu einem Mittel der Kontrolle, aber auch zur Kanalisierung der Energie und Frustration der Basis.

So wurden die Massen nicht nur dämonisiert, sondern auch mythologisiert, heroisiert und mystifiziert. Die Masse der loyalen Anhänger wurde den ungeordneten, unorganisierten Massen gegenübergestellt. Eine disziplinierte, mobilisierte Armee, darauf ausgerichtet, die Mitglieder der Bewegung zu inspirieren, potenzielle Unterstützer zu beeindrucken und die Gegner einzuschüchtern. So wurden die Massen zu einer riesigen Kulisse für ihre Anführer der Bewegung, um ihre Fähigkeit große Massen zu mobilisieren und zu kontrollieren. Insbesondere der 1. Mai diente als alljährliches Ereignis, bei dem große, organisierte und disziplinierte Menschenmengen auf die Straße geschickt wurden. Auch der Sport bot eine solche Gelegenheit, obwohl die Haltung der sozialdemokratischen Parteiführung im gegenüber umstritten war.

Die Weltwirtschaftskrise von 1929 traf Österreich besonders hart, und die Regierungspolitik, insbesondere die Kürzungen der Sozialausgaben, führte zur Verschärfung der Lage. Staat und Demokratie sahen sich somit mit einem Legitimationsproblem konfrontiert, auf das auch die SDAP keine Antwort hatte. Während die Eliten scheinbar zu allem bereit waren, um das demokratische System durch ein autoritäres zu ersetzen, wirkten die Sozialdemokraten unentschlossen und ängstlich. Angesichts des doppelten Drucks – einerseits von den Arbeitslosen, die sofortige Hilfsmaßnahmen forderten, andererseits von der sich radikalisierenden Arbeiterjugend – überwiegte die Machtlosigkeit. So stieß im Februar 1934 die Operation zur endgültigen Abschaffung der Demokratie auf geringen Widerstand.

Die SDAP pflegte ein übermäßiges Vertrauen in den Staat, da sie ihn als Vertreter gesamtgesellschaftlicher Interessen und als Vermittler zwischen den Klassen und ihren Partikularinteressen sah. Ihre Kontrolle über ihn würde langfristig den Aufbau des Sozialismus ohne Experimente und Spannungen gewährleisten. Das rote Wien sollte dabei ein Beispiel setzten und als Stufe zur Eroberung der politischen Macht auf nationalen Ebene dienen. Doch das Experiment sah sich von Anfang an mit einer Reihe unlösbarer Widersprüche konfrontiert. Ein Großteil der Finanzierung seiner Projekte und Sozialprogramme hing vom Bund ab, der auch wichtige Institutionen wie die Gerichte und die Sicherheitskräfte kontrollierte.

Ohne die Möglichkeit einer wirklichen Intervention in die Wirtschaft und die Staatsstrukturen waren diese Bemühungen begrenzt. Die Hoffnungen der Sozialdemokraten erfüllten sich nicht. Ein Grund für ihr Scheitern war die Überschätzung ihres eigenen Einflusses auf den Staat, während sie die Auswirkungen ihrer Verstrickung mit den Staatsmechanismen und den daraus resultierenden Einfluss der bürgerlichen Strategie auf die Partei unterschätzten. Denn als Teil des Staates sind die Kommunen aufgerufen, im Wesentlichen dieselben Funktionen wie der Zentralstaat zu erfüllen. Die SDAP war daher nicht in der Lage, eine echte Alternative zu schaffen. Auch beteiligte sich die Arbeiterklasse nicht an der Regierung, so gern auch dies betont wurde. Im Gegenteil handelte sich um einen Versuch der Umverteilung des gesellschaftlichen Überschusses im Kapitalismus und den erhöhten Zugang der unteren Schichten zum städtischen Raum zu ermöglichen, ohne eine direkte Konfrontation mit dem Bürgertum. Es bestand kein Zusammenhang zwischen dem täglichen Kampf für Reformen im Kapitalismus und dem proklamierten sozialistischen Endziel. Da man die Vertretung der Arbeiterklasse als selbstverständlich betrachtete, zielte ein Großteil der eigenen Politik darauf ab, die Unterstützung des Mittelstands zu gewinnen.

Obwohl eine bemerkenswerte Infrastruktur geschaffen wurde, wurde die kapitalistische Logik der Raumproduktion nicht durchbrochen; im Gegenteil gab es starke Bezüge zum Erbe der Kaiserzeit. Man zeigte sich weder experimentierfreudig, noch befasste man sich mit alternativen Wohnformen oder der demokratischen Kontrolle des städtischen Raums, dessen Verwaltung nicht immer zugunsten der Arbeiterklasse erfolgte. Der Primat der intellektuellen über die manuelle Arbeit wurde akzeptiert und reproduziert. Die Sozialdemokraten, überzeugt von der linearen Entwicklung der Gesellschaft, erkannten die sozialen Widersprüche, mit denen sie konfrontiert wurden, nicht. Die Partei wurde über die Bewegung und damit über die Klasse gestellt, und die Parteitätigkeit ersetzte jene der Klasse. Der Klassenkampf wurde somit zum notwendigen historischen Mittel zur Erlangung der vollen Demokratie reduziert. Dies führte zu einer höchst problematischen Gleichsetzung von Klasse, Partei und Gemeindeverwaltung, und letztendlich zur Selbsteinschränkung der Bewegung.