Ο ρόλος του προσωπικού των ελληνικών δημοτικών σχολείων στη διαχείριση του εκφοβισμού μέσω της εφαρμογής σχολικών προγραμμάτων πρόληψης και αντιμετώπισης

Abstract

School bullying is one of the most significant challenges facing educational systems worldwide. The role of school staff is crucial in addressing this issue, particularly through prevention and intervention programs. However, despite their central role in delivering such programs, the perspectives of those responsible for their practical application have not been sufficiently explored. The purpose of this study was to investigate the views and experiences of principals, vice-principals, and teachers in Greek primary schools regarding their role in managing bullying through school-based programs. It also aims to identify the challenges they face and utilize the findings to adapt an intervention program in development to the real conditions of school life. Specifically, the study employed an advanced mixed methods design, incorporating an exploratory sequential design within a quasi-experimental approach. Qualitative data were collected from April to August 2020 through nine online focus groups with 32 members of school leadership and teaching staff, as in-person meetings were not feasible due to SARS-CoV-2 (Covid-19) restrictions. Thematic Analysis revealed three key themes: (A) The phenomenon of bullying in primary schools, where participants described the nature, forms, and consequences of bullying; (B) Managing bullying by school staff, highlighting participants’ perceptions of their ability to handle incidents and the strategies they employ; and (C) Bullying prevention and intervention programs, documenting experiences with program implementation, emphasizing staff readiness, intervention effectiveness, factors influencing success, and the multifaceted role of personnel. Based on the qualitative findings, the "Here 4U" program was adapted. The quantitative component assessed the effectiveness of the adapted program among students in Grades 3 to 6 of primary school. Prior to the program’s implementation, school staff received training through six remote sessions, eachlasting two hours. The program was then implemented weekly from March to the end of May in the 2021–2022 school year and consisted of twelve thematic modules, each lasting one teaching hour. A total of 227 students and their teachers from five primary schools in the Region of Central Macedonia participated in the study. Three schoolsformed the experimental group (N=165), while the remaining two constituted the control group (N=62). Students completed the Greek version of the Revised Olweus Bully/Victim Questionnaire before and after the intervention. Analysis confirmed the program’s effectiveness, showing a significant decrease in bullying and victimization and increased reported support from teachers and peers. However, no statistically significant improvement was observed in parental responses. Overall, the findings of this study highlight the importance of actively involving school staff not only in the implementation but also in the design of antibullying programs. Documenting the experiences and needs of school administrators and teachers proved crucial for adapting the intervention to the real-life context of school environments. The results demonstrate that interventions aligned with school realities and attentive to the voices of educational community members are more likely to bring about positive and sustainable changes in school culture. Finally, the study offers valuable insights for future actions aimed at preventing and addressing bullying within the Greek educational system.

Το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τα εκπαιδευτικά συστήματα παγκοσμίως. Ο ρόλος του σχολικού προσωπικού είναι καίριος για τη διαχείριση του εν λόγω ζητήματος, ιδίως μέσω της εφαρμογής σχολικών προγραμμάτων πρόληψης και αντιμετώπισης. Ωστόσο, παρά τη σημαντικότητα του προσωπικού στην επιτυχημένη υλοποίηση αυτών των προγραμμάτων, ο ρόλος των ατόμων που είναι υπεύθυνοι για την πρακτική εφαρμογή τους δεν έχει εξεταστεί επαρκώς. Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η διερεύνηση των απόψεων και εμπειριών των διευθυντών/ντριών, υποδιευθυντών/ντριών και εκπαιδευτικών των δημοτικών σχολείων της Ελλάδας σχετικά με τον ρόλο τους στη διαχείριση του εκφοβισμού μέσω σχολικών προγραμμάτων πρόληψης και αντιμετώπισης, η καταγραφή των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν και η αξιοποίηση των ευρημάτων για την προσαρμογή ενός υπό ανάπτυξη προγράμματος παρέμβασης στις πραγματικές συνθήκες της σχολικής ζωής. Ειδικότερα, εφαρμόστηκε ένας προχωρημένος σχεδιασμός μικτών μεθόδων, ενσωματώνοντας τον διερευνητικό διαδοχικό σχεδιασμό στο πλαίσιο ενός οιονεί πειραματικού σχεδιασμού. Τα ποιοτικά δεδομένα αντλήθηκαν τον Απρίλιο έως τα τέλη Αυγούστου του 2020 μέσω 9 διαδικτυακών ομάδων εστίασης με 32 μέλη διοικητικού και εκπαιδευτικού προσωπικού, καθώς οι περιορισμοί λόγω της πανδημίας SARS-CoV-2 (Covid-19) δεν επέτρεπαν τη διεξαγωγή δια ζώσης συναντήσεων. Η ανάλυση των δεδομένων πραγματοποιήθηκε με τη μέθοδο της Θεματικής Ανάλυσης, αναδεικνύοντας τρία κύρια υπερθέματα: (Α) Το φαινόμενο του εκφοβισμού στο δημοτικό σχολείο, όπου το προσωπικό περιγράφει την έννοια του εκφοβισμού, τις μορφές και τις επιπτώσεις του, αποτυπώνοντας τη σοβαρότητα του φαινομένου όπως βιώνεται στο σχολικό πλαίσιο, (Β) Η διαχείριση του εκφοβισμού από το σχολικό προσωπικό, όπου αποκαλύπτονται οι απόψεις των συμμετεχόντων/ουσών για την ικανότητά τους να διαχειρίζονται σχετικές καταστάσεις και τις στρατηγικές πουυιοθετούν και (Γ) Τα προγράμματα πρόληψης και αντιμετώπισης του εκφοβισμού, όπου καταγράφονται εμπειρίες από την εφαρμογή προγραμμάτων, με έμφαση στην επάρκεια του προσωπικού, την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων, τους παράγοντες που διαμορφώνουν την αποτελεσματικότητα, τις τεχνικές ανταπόκρισης στις προκλήσεις, αλλά και τον πολυσχιδή ρόλο που διαδραματίζει το σχολικό προσωπικό. Βάσει των ποιοτικών ευρημάτων αναπτύχθηκε το πρόγραμμα «Εδώ για Σένα – Here 4U». Στόχος της ποσοτικής συνιστώσας της έρευνας ήταν εφαρμογή και η διερεύνηση της αποτελεσματικότητας του προσαρμοσμένου προγράμματος κατά του εκφοβισμού σε μαθητές/τριες Γ΄ έως ΣΤ΄ τάξης του δημοτικού σχολείου. Πριν από την εφαρμογή του εκπαιδευτικού προγράμματος, πραγματοποιήθηκε επιμόρφωση του σχολικού προσωπικού μέσω έξι εξ αποστάσεως συναντήσεων, διάρκειας δύο ωρών. Στη συνέχεια, το πρόγραμμα υλοποιήθηκε σε εβδομαδιαία βάση, από τον Μάρτιο έως τα τέλη Μαΐου του σχολικού έτους 2021–2022, και περιλάμβανε δώδεκα θεματικές ενότητες διάρκειας μίας διδακτικής ώρας. Στη μελέτη συμμετείχαν συνολικά 227 μαθητές/τριες και οι εκπαιδευτικοί τους, από πέντε δημοτικά σχολεία της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Τα τρία σχολεία συγκρότησαν την πειραματική ομάδα (Ν=165), ενώ τα υπόλοιπα δύο αποτέλεσαν την ομάδα ελέγχου (Ν=62). Οι μαθητές/τριες που συμμετείχαν στην μελέτη συμπλήρωσαν σε έντυπη μορφή το μεταφρασμένα στα ελληνικά ερωτηματολόγιο «The Revised Olweus Bully/Victim Questionnaire», πριν και μετά την παρέμβαση, για την αξιολόγηση των επιπέδων εκφοβισμού και θυματοποίησης, καθώς των αντιδράσεων των εκπαιδευτικών, των συνομηλίκων και των γονέων. Η ποσοτική ανάλυση επιβεβαίωσε την αποτελεσματικότητα του προσαρμοσμένου προγράμματος, δείχνοντας στατιστικά σημαντική μείωση στα επίπεδα εκφοβισμού και θυματοποίησης, καθώς και αύξηση της αναφερόμενης υποστήριξης και αντίδρασης των εκπαιδευτικών και των συνομηλίκων. Αντιθέτως, δεν διαπιστώθηκε στατιστικά σημαντική αύξηση στις αντιδράσεις των γονέων. Συνολικά, τα ευρήματα της παρούσας μελέτης αναδεικνύουν τη σημασία της ενεργού εμπλοκής του σχολικού προσωπικού όχι μόνο στην εφαρμογή, αλλά και στον σχεδιασμό των προγραμμάτων πρόληψης και αντιμετώπισης του εκφοβισμού. Η καταγραφή των βιωμάτων και των αναγκών του διοικητικού και εκπαιδευτικού προσωπικού κατέστη καθοριστική για την προσαρμογή της παρέμβασης στις πραγματικές συνθήκες της καθημερινής σχολικής ζωής, αποδεικνύοντας ότι παρεμβάσεις που ευθυγραμμίζονται με τη σχολική πραγματικότητα και εισακούγοντας τη φωνή των μελών της εκπαιδευτικής κοινότητας έχουν αυξημένες πιθανότητες να επιφέρουν θετικές και βιώσιμες αλλαγές στη σχολική κουλτούρα. Τέλος, προσφέρει χρήσιμες κατευθύνσεις για μελλοντικές δράσεις πρόληψης και αντιμετώπισης του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολικό πλαίσιο.