Πολιτική και τέχνη στην Ελλάδα κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου: το καλλιτεχνικό πνευματικό κέντρο «Ώρα» (1969-1992) του Ασαντούρ Μπαχαριάν (1924-1990)

Abstract

The present study examines the cultural and artistic work of Asadour Baharian (1924–1990), an artistic figure who combined the role of painter with those of gallerist and publisher. Through the systematic use of unpublished archival materials, published sources, and oral testimonies from representatives of the intellectual and artistic milieu, the study undertakes a detailed account of his artistic production, as well as his cultural and political activity, from his earliest artistic endeavors in the late 1930s until his death in 1990. The artist, of Armenian origin, grew up in the refugee settlement of Dourgouti and came of age politically and artistically during the period of the German Occupation and the Greek National Resistance. The impact of his participation in the resistance movement was significant for both his personality and his subsequent work. He represents a rare case among artists who, after many years of imprisonment in various prisons for political detainees across Greece (1945–1960), under conditions of severe repression, emerged following his release at the forefront of the country’s intellectual and artistic life. A pivotal moment in his artistic trajectory was the founding of the “Ora” Artistic Cultural Centre in 1969—an art space that functioned as a pioneering cultural centre with multifaceted activities (exhibitions, publishing, and educational initiatives) and which, for more than two decades, was among the leading galleries in Athens. The study explores the extent to which the foundations of this cultural avant-garde were shaped during his period of imprisonment, as well as the ways in which his political views—initially aligned with the Communist Party of Greece (KKE), subsequently with KKE Esoterikou, and later with the party Elliniki Aristera—were related to his artistic activity. It further examines whether Baharian ultimately managed to remain consistent with his political convictions while simultaneously directing a commercial art gallery. His life and work encapsulate the history of the communist movement in Greece, illuminate the dilemmas faced at the time by politically committed left-wing artists, and demonstrate how he confronted those dilemmas. The study also highlights several compelling responses to important theoretical questions concerning the role of art in society and its relationship with politics. The activity of the biographical subject is examined within the political and artistic context of the period in which he lived and worked—that of the Cold War—during which competition between the superpowers was not only economic and military but also ideological and cultural. Moreover, this Cold War framework largely shaped the terms of domestic political formation and debate, the ideological landscape, and political identities both in Greece and in other countries.

Η παρούσα μελέτη διερευνά το πολιτιστικό και εικαστικό έργο του Ασαντούρ Μπαχαριάν (1924–1990), μιας καλλιτεχνικής φυσιογνωμίας που συνδύασε την ιδιότητα του ζωγράφου με εκείνες του γκαλερίστα και του εκδότη. Μέσω της συστηματικής αξιοποίησης ανέκδοτων αρχειακών τεκμηρίων, δημοσιευμένων πηγών και προφορικών μαρτυριών από εκπροσώπους του πνευματικού και καλλιτεχνικού κόσμου, η εργασία επιχειρεί μια αναλυτική καταγραφή της εικαστικής του παραγωγής, καθώς και της πολιτιστικής και πολιτικής του δράσης, από τα πρώτα του καλλιτεχνικά βήματα στα τέλη της δεκαετίας του 1930 έως τον θάνατό του το 1990. Ο αρμενικής καταγωγής καλλιτέχνης μεγάλωσε στον προσφυγικό οικισμό του Δουργουτίου και ανδρώθηκε πολιτικά και καλλιτεχνικά κατά την περίοδο της Κατοχής και της Εθνικής Αντίστασης. Οι επιδράσεις της συμμετοχής του στον αντιστασιακό αγώνα ήταν σημαντικές στην προσωπικότητα και το μετέπειτα έργο του. Αποτελεί μία από τις σπάνιες περιπτώσεις καλλιτεχνών που μετά από πολλά χρόνια εγκλεισμού σε διάφορες φυλακές πολιτικών κρατουμένων (1945-1960) της ελληνικής επικράτειας, υπό καθεστώς μάλιστα σκληρής τρομοκρατίας, βρέθηκε μετά την αποφυλάκιση του στην πρωτοπορία της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής της Ελλάδας. Κομβικό σταθμό στην καλλιτεχνική του πορεία αποτελεί η ίδρυση του Καλλιτεχνικού Πνευματικού Κέντρου «Ώρα» το 1969, μίας αίθουσας τέχνης που είχε τα χαρακτηριστικά ενός πρωτοπόρου πολιτιστικού κέντρου με πολυσχιδές έργο (εκθεσιακό, εκδοτικό και μορφωτικό) και η οποία για δύο και πλέον δεκαετίες υπήρξε μία από τις κορυφαίες γκαλερί της Αθήνας. Η εργασία εξετάζει κατά πόσο οι βάσεις αυτής της πολιτιστικής πρωτοπορίας συγκροτήθηκαν κατά την περίοδο του εγκλεισμού του, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο οι πολιτικές του απόψεις - ενταγμένος αρχικά στο ΚΚΕ, στη συνέχεια στο ΚΚΕ Εσωτερικού και τέλος στην Ελληνική Αριστερά - συσχετίστηκαν με την καλλιτεχνική του δράση. Εξετάζεται αν τελικά ο Μπαχαριάν κατάφερε να παραμείνει συνεπής απέναντι στις πολιτικές του ιδέες, ενώ ταυτόχρονα διοικούσε μία εμπορική γκαλερί. Η ζωή και το έργο του συμπυκνώνει την ιστορία του κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα, αναδεικνύει τα διλήμματα που αντιμετώπιζαν εκείνη την εποχή οι στρατευμένοι καλλιτέχνες της Αριστεράς όπως επίσης και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπισε ο συγκεκριμένος καλλιτέχνης τα διλήμματα αυτά. Αναδεικνύονται, επίσης, και κάποιες ενδιαφέρουσες απαντήσεις σε σημαντικά θεωρητικά ερωτήματα που αφορούν τον ρόλο της τέχνης στην κοινωνία και τη σχέση της με την πολιτική. Η δράση του βιογραφούμενου προσώπου εξετάζεται μέσα στο πολιτικό και εικαστικό πλαίσιο της περιόδου που έζησε και δημιούργησε, αυτής του Ψυχρού Πολέμου, που ο ανταγωνισμός μεταξύ των υπερδυνάμεων δεν ήταν μόνο οικονομικός και στρατιωτικός αλλά και ιδεολογικός – πολιτιστικός. Επίσης, ήταν το ψυχροπολεμικό πλαίσιο αυτό που σε μεγάλο βαθμό καθόριζε τους όρους της εγχώριας πολιτικής συγκρότησης και συζήτησης, το ιδεολογικό πλαίσιο και τις πολιτικές ταυτότητες τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες χώρες.