Η αρχαία Ελλάδα στην ταινία Ολύμπια: μια αρχιτεκτονική θεώρηση του κινηματογράφου ως πολιτιστικής συνθήκης

Abstract

The doctoral thesis titled “Ancient Greece in the film Olympia” with the subtitle “An Architectural Review of Cinema as a Cultural Condition” is based on architectural and cinematic theory. It examines the representation of ancient Greece in Leni Riefenstahl’s film Olympia and focuses on the aesthetics of beauty, which can act as a tool of power, while highlighting the tension between art, architecture, and moral responsibility. The main theme of the research is the concept of repetition in the art of cinema, viewed from an architectural perspective as a fundamental element of culture. The doctoral thesis uses the film Olympia as a case study. Olympia was directed by Riefenstahl at the behest of the Olympic Committee and the Nazi regime and is a cinematic tribute to the 1936 Berlin Olympic Games. The film was chosen as a case study for an architectural review of the Greek antiquity representation in cinema. The dissertation investigates, records, and analyzes the content of the film. Olympia is approached as an autonomous work of art, but also as a creation within its surrounding context. In parallel, the thesis focuses on the identity of the directress and various other actors of the film production. For this research work, the mythical aspect of ancient Greece and history, in combination with archaeological research and architecture, is reflected in the cinematic work of art. Then they are attributed and reproduced in the correlation of the scenario in space, in the cinematic place of events. All this takes place in a film – that is, in a work of art that has the potential to influence historical collective memory over time. Riefenstahl, with her artistic signature, uses the beauty of the ancient Greek temple to serve the Nazi propaganda of the interwar period. Cinema combines the power of images with the repetitive power of its technological reproduction. It creates experiences and memories from scratch based on myth, making it a powerful tool of persuasion. It affects people similarly to architecture since space is inscribed in the user perception as an experience that is lived or imagined. Cinema is therefore inevitably involved with political power and architecture.Reference is made to the filming that took place on the Acropolis. The thesis also records the history of its famous visitors – Freud, Le Corbusier and Eisenstein. Reference is made to the architectural dimension of the montage theory of the Russian director who had received architectural education. The thesis analyzes Eisenstein’s essay “Montage and Architecture,” according to which the promenade on the Acropolis of Athens is descriptively expressed not only in the director’s sketches but also in the words and diagrams of the architectural theorist Choisy. Various excerpts from Olympia are also examined, some of which adopt Eisenstein's synthetic approach to the Athenian Acropolis, resulting in Riefenstahl's aesthetic and ideological investment in Nazi propaganda. The gaze of the directress frames the human body with film sequences that refer directly to Greek antiquity and ancient Greek sculpture through Roman copies. Furthermore, the transition from individual space to collective space is highlighted, with emphasis on seriality and collective transformations, structured towards the final filmic form. The analysis of the film in the thesis is based on close side-by-side observation and recording of scenes, sport-to-sport, and action-to-action, through printed film snapshots. Every two to seven seconds or so, snapshots were taken and placed in hundreds of rows. These photo series were organized into tables highlighting the relationships between cinematographic fragments. The collection of them all constitutes a reverse-constructed film that derived from the edited final version. The analysis of the film contains information on the human body and its control with shots making references to ancient Greek sculpture. Sport and athletics, as represented in Olympia, compose a scenario that also constitutes a structure, a form, a shape. The film serves a focal point that determines how the individual can strive for inclusion within the unity of the grouped ensemble. A key catalyst for understanding the film is the concept of mass ornament, as it became widely known through Kracauer’s essay ‘the Mass Ornament’ (1927).Olympia is the cinematic work that allowed viewers from all over the continent, and beyond, to visit the Acropolis, the Parthenon and Delphi, and to partake in the culture and athletic ideal of Greek antiquity. Filmed in 1936, the movie represents the past from ancient to modern times. It essentially restructures human history and collective memory. It thus shapes the relationship between Germany, Western civilization, and ancient Greece, as well as the collective national memory, both German and Greek, always guided by the needs of the contemporary moment. Olympia returns to ancient Greece and the ancient Olympic Games to serve the national socialist ideals. In this way, the film influences its present, altering the perception of the past. By usurping the Olympic ideal and Greek antiquity, Olympia is called upon to provide visual, photographic, and cinematographic evidence of the German national, social, and racial supremacy. In conclusion, the doctoral thesis investigates the surface-level events of the Olympian era that shed light on propaganda in representation. It analyzes fragments of a film depicting the superficial manifestations of mass culture and demonstrates that such analysis can provide tools for interpreting the conditions of production as they shape art, architecture, and society.

Η διδακτορική διατριβή με τίτλο «Η αρχαία Ελλάδα στην ταινία Ολύμπια» και υπότιτλο «μια αρχιτεκτονική θεώρηση του κινηματογράφου ως πολιτιστικής συνθήκης» βασίζεται στην αρχιτεκτονική και κινηματογραφική θεωρία. Εξετάζει την απεικόνιση της αρχαίας Ελλάδας στην ταινία Ολύμπια της σκηνοθέτιδας Λένι Ρίφενσταλ, κι εστιάζει στην αισθητική της ομορφιάς που μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο εξουσίας, ενώ παράλληλα αναδεικνύει την ένταση μεταξύ τέχνης, αρχιτεκτονικής και ηθικής ευθύνης. Το αντικείμενο της έρευνας είναι η έννοια της επανάληψης στην τέχνη του κινηματογράφου, εξεταζόμενη από αρχιτεκτονική σκοπιά ως βασικό στοιχείο του πολιτισμού. Η διατριβή έχει ως μελέτη περίπτωσης την Ολύμπια, που σκηνοθέτησε η Ρίφενσταλ μετά από παραγγελία της Ολυμπιακής Επιτροπής και του ναζιστικού καθεστώτος, και είναι αφιέρωμα στους Ολυμπιακούς Αγώνες που έγιναν στο Βερολίνο το 1936. Η ταινία επιλέχθηκε να αποτελέσει μελέτη περίπτωσης για μια αρχιτεκτονική θεώρηση της αναπαραγωγής του προτύπου της Ελληνικής αρχαιότητας στο σινεμά. Η διατριβή διερευνά, καταγράφει και αναλύει το περιεχόμενο της ταινίας. Η Ολύμπια προσεγγίζεται ως αυτόνομο έργο τέχνης, αλλά και ως δημιουργία εντός του περιγύρου της. Αναλύονται παράλληλα η ταυτότητα της σκηνοθέτιδας και συντελεστών της ταινίας. Για τη παρούσα έρευνα, το μυθικό στοιχείο και η ιστορία, σε συνδυασμό με την αρχαιολογική έρευνα και την αρχιτεκτονική, αποτυπώνονται στο κινηματογραφικό έργο τέχνης. Στη συνέχεια αποδίδονται και αναπαράγονται στη συσχέτιση του σεναρίου με τον τόπο. Όλα αυτά συμβαίνουν σε μια ταινία, δηλαδή σε ένα έργο τέχνης που μπορεί να επηρεάζει διαχρονικά την ιστορική μνήμη. Η Ρίφενσταλ, με τη καλλιτεχνική της σφραγίδα, αξιοποιεί το κάλλος του αρχαίου ναού για να υπηρετήσει τη ναζιστική προπαγάνδα του μεσοπολέμου. Ο κινηματογράφος συνδυάζει την ισχύ των εικόνων με την επαναληπτική δύναμη της τεχνολογικής αναπαραγωγής του. Δημιουργεί εμπειρίες και μνήμες. Αυτό τον καθιστά ισχυρό εργαλείο πειθούς. Επιδρά με παρόμοιο τρόπο όπως το αρχιτεκτονικό έργο, καθώς βιώνεται και εγγράφεται στην αντίληψη ο χώρος ως εμπειρία από τον θεατή ή χρήστη. Συνεπώς ο κινηματογράφος εμπλέκεται αναπόφευκτα με την πολιτική εξουσία και την αρχιτεκτονική. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στα κινηματογραφικά γυρίσματα πάνω στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης. Επίσης, καταγράφεται η ιστορία διάσημων επισκεπτών αυτής, του Φρόιντ, του Λε Κορμπυζιέ και του Αϊζενστάιν. Γίνεται αναφορά στην αρχιτεκτονική διάσταση της θεωρίας του μοντάζ του Ρώσου σκηνοθέτη που είχε λάβει αρχιτεκτονική παιδεία. Αναλύεται το δοκίμιο ‘Μοντάζ και Αρχιτεκτονική’ του Αϊζενστάιν, στο οποίο ο περίπατος στην Ακρόπολη των Αθηνών, εκφράστηκε περιγραφικά όχι μόνο με τα σκίτσα του σκηνοθέτη αλλά και με λόγια και διαγράμματα του θεωρητικού της αρχιτεκτονικής Σουαζί. Εξετάζονται επίσης αποσπάσματα της Ολύμπια κάποια από τα οποία υιοθετούν τη συνθετική προσέγγιση του Αϊζενστάιν για την Ακρόπολη των Αθηνών, με την αισθητική και ιδεολογική επένδυση της Ρίφενσταλ για να κάνει ναζιστική προπαγάνδα. Η σκηνοθετική αυτή ματιά πλαισιώνει το ανθρώπινο σώμα με γυρίσματα που αναφέρονται επίσης στην ελληνική αρχαιότητα και την αρχαιοελληνική γλυπτική τέχνη μέσα από ρωμαϊκά αντίγραφα. Στη συνέχεια, αναδεικνύεται η μετάβαση από τον ατομικό χώρο στο συλλογικό, με έμφαση στη σειραϊκότητα και τους συλλογικούς μετασχηματισμούς, δομημένα προς το τελικό σχήμα. Η ανάλυση της ταινίας βασίστηκε στην παρατήρηση και την καταγραφή σκηνών, άθλημα προς άθλημα και δράση προς δράση, μέσω εκτυπωμένων στιγμιότυπων της ταινίας. Ανά συγκεκριμένα δευτερόλεπτα (2-7) ελήφθησαν στιγμιότυπα και μπήκαν σε σειρές. Οι ‘φωτοσειρές’ οργανώθηκαν σε πίνακες, που αναδεικνύουν τις σχέσεις ανάμεσα στα κινηματογραφικά αποσπάσματα. Πρόκειται για ένα ανάστροφο φιλμ που εκκινά από το αποτέλεσμα του μοντάζ της τελικής εκδοχής του κινηματογραφικού έργου τέχνης. Η ανάλυση της ταινίας περιέχει στοιχεία για στο ανθρώπινο σώμα και τον έλεγχό του με γυρίσματα που αναφέρονται στην αρχαιοελληνική γλυπτική τέχνη. Ο αθλητισμός όπως αναπαρίσταται στην Ολύμπια συνθέτει ένα σενάριο που αποτελεί μία δομή, μια φόρμα, ένα σχήμα. Η ταινία αποτελεί σημείο αναφοράς που καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο δύναται να αγωνίζεται το άτομο με σκοπό την ένταξη στο πνεύμα του συνόλου. Καταλυτική για την κατανόηση της ταινίας είναι η έννοια του μαζικού ‘κόσμου’ ή στολισμού, όπως έγινε ευρέως γνωστή μέσω του δοκιμίου του Κρακάουερ με τίτλο ‘η Κόσμηση των Μαζών’ (1927). Η Ολύμπια είναι το κινηματογραφικό έργο που επέτρεψε σε κάθε άνθρωπο να επισκεφτεί την Ακρόπολη, τον Παρθενώνα και τους Δελφούς, να γίνει κοινωνός του πολιτισμού και του αθλητικού ιδεώδους της ελληνικής αρχαιότητας. Η ταινία γυρίζεται το 1936 κι αναπαριστά το παρελθόν από τον αρχαίο ως τον μοντέρνο κόσμο. Ουσιαστικά ανακατασκευάζει ιστορία και συλλογική μνήμη. Δημιουργεί έτσι τη σχέση Γερμανίας και Δύσης με την αρχαία Ελλάδα, και τη συλλογική εθνική μνήμη, γερμανική και ελληνική, πάντα με γνώμονα τις ανάγκες της δικής της συγχρονίας. Η Ολύμπια επιστρέφει στην αρχαία Ελλάδα και τους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες για να υπηρετήσει τα εθνικοσοσιαλιστικά ιδεώδη. Με αυτόν τον τρόπο, η ταινία επηρεάζει το παρόν της, αλλάζοντας την αντίληψη για το παρελθόν. Η Ολύμπια, υφαρπάσσοντας το ολυμπιακό ιδεώδες και την ελληνική αρχαιότητα, καλείται να παρέχει οπτικές αποδείξεις, φωτογραφικές και κινηματογραφικές, περί γερμανικής εθνικής, κοινωνικής και φυλετικής υπεροχής. Συμπερασματικά, η διατριβή ερευνά τις επιφανειακές εκδηλώσεις της εποχής της Ολύμπια που ρίχνουν φως στην προπαγάνδα σε έργα αναπαράστασης. Πραγματεύεται την ανάλυση αποσπασμάτων μιας ταινίας που αφορά τις επιφανειακές εκδηλώσεις του μαζικού πολιτισμού, κι αποδεικνύει ότι η ανάλυση αυτή μπορεί να δώσει εργαλεία ερμηνείας για τις συνθήκες παραγωγής όπως διαπλάθουν την τέχνη, την αρχιτεκτονική και την κοινωνία.

Die Doktorarbeit mit dem Titel „Altgriechenland im Film Olympia“ und mit dem Untertitel „eine architektonische Überprüfung des Kinos als kulturelle Bedingung“ basiert auf architektonischer und filmwissenschaftlicher Theorie. Sie untersucht die Darstellung des antiken Griechenlands in Leni Riefenstahls Film Olympia und konzentriert sich auf die Ästhetik der Schönheit, die als Werkzeug der Macht fungieren kann, während sie zugleich die Spannung zwischen Kunst, Architektur und moralischer Verantwortung hervorhebt. Das zentrale Thema der Forschung ist das Konzept der Wiederholung in der Filmkunst, das aus architektonischer Perspektive als grundlegende Substanz kultureller Produktion betrachtet wird. Die Doktorarbeit nutzt den Film Olympia als Fallstudie. Olympia wurde von Riefenstahl im Auftrag des Olympischen Komitees und des NS-Regimes inszeniert und stellt eine filmische Hommage an die Olympischen Spiele 1936 in Berlin dar. Der Film wurde als Fallstudie ausgewählt, um die Darstellung der griechischen Antike im Kino architektonisch zu untersuchen. Die Arbeit analysiert, dokumentiert und interpretiert den Inhalt des Films umfassend. Olympia wird dabei sowohl als autonomes Kunstwerk als auch als Produkt seines zeitgeschichtlichen Umfelds betrachtet. Parallel dazu widmet sich die Forschung der Identität der Regisseurin sowie weiterer Akteure der Filmproduktion. Für diese Forschungsarbeit spiegelt sich der mythische Character des antiken Griechenlands, verbunden mit archäologischer Forschung und architektonischen Fragestellungen, im filmischen Kunstwerk wider. Dieser Zusammenhang wird im Verhältnis zwischen Drehbuch, filmischem Raum und realem Ort der Ereignisse analysiert. Als Kunstwerk besitzt der Film die Fähigkeit, kollektive historische Erinnerung über die Zeit hinweg zu prägen. Riefenstahl nutzt mit ihrer künstlerischen Handschrift die ästhetische Kraft des antiken Tempels, um der nationalsozialistischen Propaganda der Zwischenkriegszeit zu dienen. Das Kino verbindet die Macht der Bilder mit der repetitiven Kraft seiner technologischen Reproduktion. Es erzeugt Erfahrungen und Erinnerungen, häufig auf der Grundlage von Mythen, und wird so zu einem wirkungsvollen Überzeugungsinstrument. Wie die Architektur beeinflusst auch das Kino die menschliche Wahrnehmung, da räumliche Erfahrungen – reale wie imaginierte – in das Bewusstsein der Betrachtenden eingeschrieben werden. Dadurch ist das Kino zwangsläufig mit politischer Macht und Architektur verknüpft. Die Doktorarbeit verweist auf die Dreharbeiten auf der Akropolis und zeichnet die Präsenz berühmter Besucher wie Freud, Le Corbusier und Eisenstein nach. Zudem wird die architektonische Dimension der Montagetheorie des russischen Regisseurs analysiert, der selbst eine Architekturausbildung absolviert hatte. Besonders Eisensteins Aufsatz „Montage und Architektur“ wird untersucht, in dem die Promenade über die Akropolis nicht nur in seinen Skizzen, sondern auch in den Beschreibungen und Diagrammen des Architekturtheoretikers Choisy Ausdruck findet. Darüber hinaus werden verschiedene Sequenzen aus Olympia untersucht, von denen einige Eisensteins synthetische Herangehensweise an die Athener Akropolis übernehmen und zugleich Riefenstahls ästhetische wie ideologische Investition in die NS-Propaganda offenlegen. Der Blick der Regisseurin rahmt den menschlichen Körper in filmischen Einstellungen, die durch römische Kopien direkt auf die griechische Antike und deren Skulptur verweisen. Hervorgehoben wird zudem der Übergang vom individuellen zum kollektiven Raum, wobei besonders die Serialität und kollektive Transformationen im Fokus stehen, die auf eine finale Form hin strukturiert sind. Die Filmanalyse basiert auf der detaillierten Beobachtung und systematischen Dokumentation von Szenen mittels gedruckter Standbilder: Etwa jede einige Sekunde (2-7) wurde ein Bild festgehalten und in hunderten Serien geordnet, die die Beziehungen zwischen filmischen Fragmenten sichtbar machen. Die Gesamtheit dieser Serien bildet eine Art „Reverse-Film“, der aus dem bearbeiteten Endprodukt rekonstruiert wurde. Die Analyse des Films liefert Erkenntnisse über den menschlichen Körper und dessen Kontrolle mit Aufnahmen, die auf die antike griechische Skulptur verweisen. Sport und Athletik, wie sie in Olympia vertreten sind, bilden ein Szenario, das zugleich Struktur und Form bildet. Der Film fungiert als Brennpunkt dafür, wie das Individuum nach Eingliederung in die Einheit des gruppierten Ensembles streben kann. Ein wichtiger theoretischer Bezugspunkt hierfür ist Kracauers Essay „das Ornament der Masse“ (1927), dessen Konzept der Massenornamentik als entscheidender Schlüssel zum Filmverständnis dient. Olympia ist das filmische Werk, das es einem breiten Publikum ermöglichte, die Akropolis, den Parthenon und Delphi „zu besuchen“ und an der Kultur und dem athletischen Ideal der griechischen Antike teilzuhaben. Der 1936 gedrehte Film stellt die Vergangenheit von der Antike bis in die Moderne dar und rekonstruiert dabei Geschichte und kollektive Erinnerung. Er formt so die Beziehung zwischen Deutschland, der westlichen Zivilisation und dem antiken Griechenland sowie deren jeweiligem kollektiven Gedächtnis, stets beeinflusst von den Bedürfnissen der politischen Gegenwart. Olympia greift auf das antike Griechenland und die Olympischen Spiele zurück, um nationalsozialistische Ideale zu bedienen, und verändert auf diese Weise die Wahrnehmung der Vergangenheit. Durch die Aneignung des olympischen Ideals und der griechischen Antike wird der Film zu einem Medium visueller, fotografischer und filmischer „Beweise“ für vermeintliche nationale, soziale und rassische Überlegenheit. Abschließend untersuchte die Doktorarbeit die sichtbaren Ereignisse der olympischen Ära, die Aufschluss über Propagandamechanismen in der visuellen Repräsentation geben. Sie analysiert Fragmente eines Films, der oberflächliche Manifestationen der Massenkultur präsentiert, und zeigt, dass diese Analyse ein Werkzeug zur Interpretation der Produktionsbedingungen sein kann, indem sie Einsichten in Kunst, Architektur und Gesellschaft eröffnet.