Αγορά Πέλλας: τα σταθμά: συμβολή στη μετρολογία της αρχαίας Μακεδονίας

Abstract

The present study examines 228 weights, with the majority of them deriving from the agora of Pella. The remaining weights found in the capital of the Macedonian kingdom and, less frequently in Bottiaea, Almopia, Northern Pieria, and Amphipolis serve as comparative material. They are made of a variety of materials such as lead, bronze, iron, and stone, resulting in diversified construction techniques. Stone weights were crafted using the technique of carving, while the most widespread method for metal weights was the molding (through closed or open molds). The techniques of lost wax casting and cutting are also present. Based on the hitherto available data, the unearthed weights from ancient Macedonia can be classified into 10 categories (and more additional subcategories) according to their shape. For products’ weighing, apart from weights, a balance scale was essential. Two types of scales are attested: the two-scales balance, and the scale with unequal arms, often referred to as the “Roman scale”, which possibly coincides the ημιζύγιον of ancient texts. It is very likely that many weights with a ring or a suspension hole were also used with such scales. Weights were essential in various daily economic activities, such as the selling of agricultural and livestock products, as well as of items necessary for medicine and cosmetics, mineral earths, dyes, glues, and resins. Moreover, the weight of raw timber and pitch—products important to the kingdom’s economy, as well as metals, was calculated according to the mina. Finally, weights were also necessary for numerous banking transactions. The agora was the center of Pella’s economic activity. A variety of products was directed towards it, both by land and sea, which, first needed to be checked qualitatively and quantitatively, and appropriate taxes be paid to the state. Shops, workshops, and public buildings in and around the agora complex were equipped with weights to cover their needs and ensure the smooth and efficient functioning of trade. In addition to the agora of Pella, a significant number of commercial weights comes from residential blocks and sanctuaries of the city. Of particular interest is the discovery of weights in tombs, which were likely, related to popular practices and beliefs influenced by Platonic and Orphic views on the afterlife. There are numerous cases of weights bearing letters or symbols, engraved or embossed. Letters often indicate the weight numerically, acrophonically, in full spelling, or via abbreviations. A series of letters and compilations often appear unrelated to the weight and likely refer either to the owner, the inspector, or even the agoranomos or the responsible authority, in charge of manufacturing the standard weights. Some weights feature engraved or stamped symbols, although these cannot be associated with specific subdivisions, and there are examples that bear market control stamps. A considerable percentage of the weights examined metrically follow the Attic standard, with all its known devaluations in the Hellenistic period, whereas there is strong evidence for the existence, during the 2nd century BC, of two “local standards”.

Στην παρούσα εργασία εξετάζονται 228 σταθμά. Η πλειοψηφία τους προέρχεται από την Αγορά της Πέλλας, ενώ ως συγκριτικό υλικό χρησιμοποιήθηκαν τα υπόλοιπα σταθμά που εντοπίστηκαν στην πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου, καθώς και ορισμένα παραδείγματα από την Βοττιαία, την Αλμωπία, την Βόρεια Πιερία και την Αμφίπολη. Είναι κατασκευασμένα από μόλυβδο, χαλκό, σίδηρο αλλά και λίθο, με αποτέλεσμα μία ποικιλομορφία στις κατασκευαστικές τεχνικές τους. Τα λίθινα κατασκευάζονταν με την τεχνική της απολάξευσης, ενώ για τα μετάλλινα ευρύτατα διαδεδομένη ήταν η χρήση κλειστής ή ανοικτής μήτρας, ενώ απαντάται και η τεχνική του χαμένου κεριού, καθώς και η κοπή. Τα σταθμά της Μακεδονίας, σύμφωνα με τα έως τώρα δεδομένα, μπορούν να ενταχθούν σε δέκα κατηγορίες, ανάλογα με το σχήμα τους, με επιμέρους υποκατηγορίες. Για τη ζύγιση των προϊόντων, πέραν των σταθμών, απαραίτητος ήταν ο ζυγός, ο οποίος διακρίνεται σε δύο τύπους, σε εκείνον με δύο πλάστιγγες και στον δεύτερο με άνισους πήχεις, που συχνά αναφέρεται και ως «ρωμαϊκός ζυγός», πιθανόν το ημιζύγιον των αρχαίων πηγών. Είναι πολύ πιθανό αρκετά σταθμά με κρίκο ή οπή ανάρτησης να χρησιμοποιούνταν και σε τέτοιου τύπου ζυγούς. Τα σταθμά ήταν απαραίτητα σε μία σειρά δραστηριοτήτων οικονομικής φύσης στην καθημερινότητα των ανθρώπων, όπως στην πώληση των προϊόντων του γεωργοκτηνοτροφικού τομέα, καθώς και προϊόντων απαραίτητων για τη φαρμακευτική και τον καλλωπισμό, ορυκτές γαίες και χρώματα, κόλλες και ρητίνες. Επιπλέον, το βάρος της ακατέργαστης ξυλείας, καθώς και της πίσσας, σημαντικών προϊόντων για την οικονομία του βασιλείου, καθώς και των μετάλλων, υπολογιζόταν σύμφωνα με τη μνα. Τα σταθμά, τέλος, ήταν απαραίτητα και σε πληθώρα συναλλαγών των τραπεζών. Η αγορά αποτελούσε το κέντρο της οικονομικής δραστηριότητας της Πέλλας. Πληθώρα προϊόντων κατευθύνονταν προς αυτήν, από ξηρά και θάλασσα, τα οποία, πριν την πώληση, θα έπρεπε να ελεγχθούν, ποιοτικά και ποσοτικά, και να αποδοθούν οι ανάλογοι δασμοί προς το κράτος. Καταστήματα, εργαστηριακοί χώροι, καθώς και δημόσιου χαρακτήρα κτήρια, εντός και πέριξ του συγκροτήματος της αγοράς, ήταν εφοδιασμένα με σταθμά για να ανταπεξέλθουν στις ανάγκες του ρόλου τους και την εύρυθμη και ομαλή λειτουργία του εμπορίου. Πέραν της αγοράς, σημαντικός αριθμός σταθμών προέρχεται και από τα οικοδομικά τετράγωνα της Πέλλας, αλλά και από ιερά της. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποτελεί η εύρεση σταθμών σε ταφές, που πιθανόν σχετίζονται με λαϊκές πρακτικές και δοξασίες, επηρεασμένες από τις πλατωνικές και ορφικές αντιλήψεις για τη μεταθανάτια ζωή. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις των σταθμών, τα οποία φέρουν γράμματα ή σύμβολα, εγχάρακτα ή ανάγλυφα. Με γράμματα δηλώνεται συχνά το βάρος του σταθμού αριθμητικά, ακροφωνικά, ολογράφως αλλά και με συντμήσεις. Μία σειρά από γράμματα, αλλά και συμπιλήματα, συχνά φαίνεται να μην σχετίζονται με το βάρος και, κατά πάσα πιθανότητα, να παραπέμπουν είτε στον ιδιοκτήτη, είτε στον ελεγκτή ή ακόμη και στον αγορανόμο ή την υπεύθυνη αρχή, η οποία ήταν υπεύθυνη για την κατασκευή των προτύπων σταθμών. Σε ορισμένα σταθμά εικονίζονται ανάγλυφα ή εμπίεστα σύμβολα, τα οποία, όμως, δεν μπορούν να συσχετιστούν με συγκεκριμένες υποδιαιρέσεις, ενώ δεν απουσιάζουν παραδείγματα με σφραγίδες αγορανομικού ελέγχου. Σημαντικό ποσοστό των σταθμών, που εξετάζονται, εντάσσεται μετρολογικά στο αττικό σύστημα, με όλες τις γνωστές υποτιμήσεις των ελληνιστικών χρόνων, ενώ υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις για την ύπαρξη, κατά τον 2ο αι. π. Χ. και δύο «τοπικών κανόνων».