Η μεταθανάτια φωτογραφία στην Ελλάδα: από τα μέσα του 19ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα

Abstract

This PhD thesis focuses on post-mortem photography in Greece, from the mid-19th to the mid-20th century, aiming to record, document, and analyze photographs depicting the deceased, within the context of preserving their memory. Drawing on material from private and public archives, the study examines these photographs not only as evidence of religious or folk practices, but also as cultural traces of the experience of mourning.Structured in two main chapters, the dissertation examines: a) the historical trajectory of death representation in Modernity and the artistic depictions of the dead body from antiquity to the contemporary era, drawing on psychoanalytic theory and sources from Greek literature and mythology, it investigates how the viewing of the dead in photographic imagery affects the viewer's psyche; and b) it studies post-mortem photographs produced in Greece by both Greek and foreign photographers. More specifically, it focuses on the categorization and analysis of the photographs, under the light of cultural, historical, and social factors.The material is studied through a qualitative and comparative methodological approach, drawing on, among others, Philip Ariès’ critical theory on death, Roland Barthes’ theory on photographic imagery and memory, and Erwin Panofsky’s iconological method. Particular attention is given to the reception of iconographic motifs and folk practices of the past and the way in which these are carried over into post-mortem photography. The typological recording of the photographs and their sociological interpretation rely on Jay Ruby’s study Secure the Shadow: Death and Photography in America.Through this multi-layered theoretical lens, the dissertation seeks to understand post-mortem photography not only as a ritual act of farewell, but also as a means of coping with death, which -whether expected or sudden- profoundly disrupts the emotional security of the living.Through the interdisciplinary analysis of photographic material, the study draws conclusions regarding the influence of religious beliefs, historical circumstances, and cultural and spatial parameters on the ways in which people photographed their dead over approximately a century.This research aims to contribute to the study of photographic history and the history of art in Greece, shedding light on a relatively overlooked yet deeply human and culturally charged photographic practice, which remains largely invisible in the Greek literature.

Η διδακτορική διατριβή εστιάζει στη μεταθανάτια φωτογραφία στην Ελλάδα, από τα μέσα του 19ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα, με αντικείμενο την καταγραφή, τεκμηρίωση και ανάλυση των φωτογραφιών που απεικονίζουν νεκρούς στο πλαίσιο διατήρησης της ανάμνησής τους. Αντλώντας υλικό από ιδιωτικά και δημόσια αρχεία, η μελέτη εξετάζει τις φωτογραφίες που απεικονίζουν νεκρούς όχι μόνο ως τεκμήρια θρησκευτικών ή λαϊκών πρακτικών, αλλά και ως πολιτισμικά ίχνη της εμπειρίας του πένθους.Η εργασία, δομημένη σε δύο κύρια κεφάλαια, εξετάζει: α) την ιστορική πορεία της καταγραφής του θανάτου στη Νεωτερικότητα, τις εικαστικές απεικονίσεις του νεκρού σώματος από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή και αξιοποιώντας την ψυχαναλυτική θεωρία και πηγές από την ελληνική γραμματεία και μυθολογία, ερευνά τον τρόπο που επιδρά στην ψυχολογία του θεατή η θέαση του νεκρού σώματος στη φωτογραφική εικόνα· και β) τις μεταθανάτιες φωτογραφίες που παρήχθησαν στην Ελλάδα από Έλληνες και ξένους φωτογράφους. Ειδικότερα, εστιάζει στην κατηγοριοποίηση και ανάλυση των φωτογραφιών, υπό το φως πολιτισμικών, ιστορικών, κοινωνικών και τεχνικών παραγόντων.Το υλικό μελετάται μέσω της ποιοτικής και συγκριτικής μεθοδολογικής προσέγγισης, αξιοποιώντας, μεταξύ άλλων, την κριτική θεωρία περί θανάτου του Philippe Ariès, τη θεωρία για τη φωτογραφική εικόνα και τη μνήμη του Roland Barthes και την εικονολογική μέθοδο κατά τον Erwin Panofsky. Εκτενής αναφορά γίνεται στην πρόσληψη εικονογραφικών μοτίβων και λαϊκών πρακτικών του παρελθόντος και στον τρόπο που αυτά μεταφέρονται στη μεταθανάτια φωτογραφία. Η τυπολογική καταγραφή των φωτογραφιών και η κοινωνιολογική ερμηνεία βασίζονται εν πολλοίς στη μελέτη του Jay Ruby Secure the Shadow: Death and Photography in America. Μέσα από αυτό το πολυεπίπεδο θεωρητικό πρίσμα, επιχειρείται η κατανόηση της μεταθανάτιας φωτογραφίας όχι μόνο ως τελετουργικής πράξης αποχαιρετισμού, αλλά και ως μέσου διαχείρισης του θανάτου, ο οποίος -είτε αναμενόμενος είτε αιφνίδιος- διαταράσσει βαθιά τη συναισθηματική ασφάλεια των ζωντανών.Μέσα από τη διεπιστημονική ανάλυση του φωτογραφικού υλικού, εξάγονται συμπεράσματα σχετικά με την επίδραση των θρησκευτικών πεποιθήσεων, των ιστορικών συγκυριών και των πολιτισμικών και χωροταξικών παραμέτρων στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι φωτογράφιζαν τους νεκρούς τους για περίπου έναν αιώνα.Η μελέτη έχει στόχο να συμβάλλει στη διεύρυνση της ιστορίας της φωτογραφίας και της ιστορίας της τέχνης στην Ελλάδα, φωτίζοντας ένα σχετικά παραγνωρισμένο, αλλά βαθύτατα ανθρώπινο και πολιτισμικά φορτισμένο είδος φωτογραφικής πρακτικής, που παραμένει έως σήμερα αφανές στη σχετική ελληνική βιβλιογραφία.