Ο Μητροπολίτης Σερρών Απόστολος Χριστοδούλου: το εκκλησιαστικό, κοινωνικό και εθνικό του έργο

Abstract

This doctoral dissertation examines the life and personality of Metropolitan Apostolos Christodoulou, with particular emphasis on his ecclesiastical, social, educational, and national work during his pastoral tenure in the Metropolis of Serres. He ascends to the metropolitan throne of the Holy Metropolis of Serres in 1909, during a critical historical juncture for Macedonia and Hellenism, where he remains until early January 1917. He operates within a complex and unstable environment, where the administrative restrictions of the Ottoman Empire, ethnic rivalries, and the pressures exerted successively by the Bulgarian authorities coexist — authorities that, from allies, turn into occupiers. Within this framework, Μetropolitan Apostolos Christodoulou develops vigorous and multifaceted action. He strengthens the Orthodox Church as a spiritual and cultural institution, supports local education, and undertakes initiatives to protect and reinforce the Greek national consciousness of the inhabitants of the Serres region. He faces considerable challenges due to the policies of pan-Turkism and pan-Islamism imposed by the ottoman administration, as well as the bulgarization efforts under Bulgarian occupation, which unpredictably intensify the pressures on the Christian communities. In the course of this dissertation, an in-depth investigation of primary and secondary sources is conducted. The primary material is drawn from significant archives, such as the Archive of the Holy Metropolis of Thessaloniki, the Diplomatic and Historical Archive of the Ministry of Foreign Affairs of Greece, the General State Archives (Department of Serres), the Archive of the Holy Theological School of Halki and the Archive of the Ecumenical Patriarchate. Additionally, newspapers and magazines of the time are used, while a rich body of secondary literature is also utilized, including two monographs, articles, collective volumes, and conference proceedings. In the present dissertation, particular emphasis is placed on the period during which Apostolos Christodoulou served as Metropolitan of Serres, a period that to date has not been systematically or thoroughly studied. During the First and Second Bulgarian Οccupation in Eastern Macedonia, the Metropolitan supports the patriotic struggle in the city of Serres. However, during the Second Bulgarian Occupation, the occupiers place the Metropolitan under house arrest, at the Metropolitan Residence, where he dies of despondency on 14 January 1917. The study seeks to contribute to the historical and scholarly documentation of the contribution of Metropolitan of Serres Apostolos Christodoulou, highlighting him as a figure who combines the institutional continuity of Orthodoxy with social vigilance and national responsibility during a particularly sensitive geopolitical and historical juncture.

Η διδακτορική διατριβή εξετάζει την ζωή και την προσωπικότητα του Μητροπολίτη Αποστόλου Χριστοδούλου με ιδιαίτερη έμφαση στο εκκλησιαστικό, κοινωνικό, εκπαιδευτικό και εθνικό του έργο την περίοδο της ποιμαντορίας του στην Μητροπολίτη Σερρών. Στο θρόνο της Ιεράς Μητρόπολης Σερρών ανέρχεται το 1909, σε μια κρίσιμη ιστορική συγκυρία για την Μακεδονία και τον Ελληνισμό και παραμένει ως τις αρχές Ιανουαρίου 1917. Δραστηριοποιείται μέσα σε ένα πολυδιάστατο και ασταθές περιβάλλον, όπου συνυπάρχουν οι διοικητικοί περιορισμοί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι εθνοτικοί ανταγωνισμοί καθώς και οι πιέσεις που ασκούν διαδοχικά οι βουλγαρικές αρχές, οι οποίες από σύμμαχοι γίνονται κατακτητές. Στο πλαίσιο αυτό, ο Μητροπολίτης Απόστολος Χριστοδούλου αναπτύσσει έντονη και πολυσχιδή δράση. Ενισχύει την Ορθόδοξη Εκκλησία ως πνευματικό και πολιτισμικό θεσμό, στηρίζει την τοπική εκπαίδευση και αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για την προστασία και ενδυνάμωση της ελληνικής εθνικής συνείδησης των κατοίκων της επαρχίας Σερρών. Αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες λόγω των πολιτικών του παντουρκισμού και του πανισλαμισμού που εφαρμόζει η οθωμανική διοίκηση, καθώς και των πρακτικών εκβουλγαρισμού της βουλγαρικής κατοχής, οι οποίες επιτείνουν απρόβλεπτα τις πιέσεις προς τις χριστιανικές κοινότητες. Για την εκπόνηση της παρούσας διατριβής πραγματοποιείται ενδελεχής έρευνα πρωτογενών και δευτερογενών πηγών. Το πρωτογενές υλικό αντλείται από διάφορα αρχεία, όπως το Αρχείο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, το Διπλωματικό και Ιστορικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών της Ελλάδας, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (Τμήμα Σερρών), το Αρχείο της Ιεράς Θεολογικής Σχολής Χάλκης και το Αρχείο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Επιπλέον, χρησιμοποιούνται εφημερίδες και περιοδικά της εποχής, ενώ αξιοποιείται και πλούσια δευτερογενής βιβλιογραφία, όπως δύο μονογραφίες, άρθρα, συλλογικές εκδόσεις και πρακτικά επιστημονικών συνεδρίων. Στην παρούσα διατριβή ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην περίοδο κατά την οποία ο Απόστολος Χριστοδούλου διατελεί Μητροπολίτης Σερρών, μια περίοδος που μέχρι σήμερα δεν έχει μελετηθεί συστηματικά και διεξοδικά. Κατά την Α΄ και Β΄ Βουλγαρική Κατοχή στην Ανατολική Μακεδονία, ο Μητροπολίτης ενισχύει τον πατριωτικό αγώνα στην πόλη των Σερρών. Ωστόσο, κατά την διάρκεια της Β΄ Βουλγαρικής Κατοχής οι κατακτητές θέτουν τον Μητροπολίτη Απόστολο σε κατ’ οίκον περιορισμό στο Μητροπολιτικό Μέγαρο, όπου και αποβιώνει από μαρασμό στις 14 Ιανουαρίου 1917. Η εργασία επιδιώκει να συμβάλει στην ιστορική και επιστημονική τεκμηρίωση της προσφοράς του Μητροπολίτη Σερρών Αποστόλου Χριστοδούλου, αναδεικνύοντάς τον ως μια μορφή που συνδυάζει την θεσμική συνέχεια της Ορθοδοξίας με την κοινωνική εγρήγορση και την εθνική ευσυνειδησία σε μια ιδιαιτέρως ευαίσθητη γεωπολιτική και χρονική συγκυρία.