Αξιοποιώντας τη Θεωρία Μετασχηματισμού στο πλαίσιο του Δημοτικού σχολείου

Abstract

This doctoral dissertation focuses on exploring the potential application of Transformative Learning Theory, with an emphasis on the development of critical reflection among primary school students. The starting point of the literature review is Transformative Learning Theory as formulated by Jack Mezirow, along with an examination of the possibility of applying its key elements within the context of primary education. Given that critical reflection constitutes a central concept of Transformative Learning Theory and that its activation and development are considered essential from childhood and early adolescence, the study proceeds with its conceptual analysis and clarification. Subsequently, the possibility of fostering critical reflection among primary school students is examined through an analysis of the theories of Piaget, Kegan, and Illeris, focusing on children’s cognitive abilities and their connection to developmental stages, as well as on their capacity to think critically by employing higher-order cognitive functions in accordance with their stage of development. The study also investigates educational techniques that promote critical reflection and support teachers in designing and implementing educational interventions that can provide transformative learning experiences for students. The methodology adopted is based on experimental research, as the participating students were divided into two groups—an experimental group and a control group—with educational interventions implemented only in the experimental group. The design of the instructional interventions is based on the method “Transforming Dysfunctional Assumptions” developed by Alexis Kokkos. The educational interventions designed and implemented are aligned with the national curriculum and aim to engage students in activities involving the critical examination of their views regarding their friendships. These interventions encourage children to express, evaluate, enrich, or transform their perceptions of friendship. Research data were collected through students’ written texts and personal observations, and their analysis focused on identifying the enrichment or transformation of students’ views as well as the level of development of their critical reflection. The study concludes that the enhancement of critical reflection should constitute a central educational objective, as it contributes to students’ lifelong ability to adapt and to evaluate their assumptions in light of new information. The conclusions and recommendations of the dissertation highlight the importance of developing critical reflection in contemporary education and the need to integrate transformative learning experiences in schools in order to prepare active, critically reflective citizens.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή επικεντρώνεται στη διερεύνηση της δυνατότητας αξιοποίησης της Θεωρίας Μετασχηματισμού, με έμφαση στην ανάπτυξη του κριτικού στοχασμού των μαθητών της Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Σημείο εκκίνησης της βιβλιογραφικής ανασκόπησης της παρούσας μελέτης αποτελεί η Θεωρία Μετασχηματισμού, όπως αυτή θεμελιώθηκε από τον Jack Mezirow και η διερεύνηση της δυνατότητας αξιοποίησης στοιχείων της στο πλαίσιο της Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Με δεδομένο ότι ο κριτικός στοχασμός αποτελεί κεντρική έννοια της Θεωρίας Μετασχηματισμού και η ενεργοποίηση και η ανάπτυξή του ζητούμενο ήδη από την παιδική και προεφηβική ηλικία, επιχειρείται η εννοιολογική προσέγγιση και αποσαφήνισή του. Έπειτα, εξετάζεται η δυνατότητα ανάπτυξης κριτικού στοχασμού στους μαθητές της Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, μέσα από την ανάλυση των θεωριών των Piaget, Kegan και Illeris, εξετάζοντας τις γνωστικές ικανότητες των παιδιών και τη σύνδεσή τους με τα στάδια ανάπτυξής τους, εστιάζοντας στις δυνατότητές τους να σκεφτούν κριτικά, αξιοποιώντας ανώτερες γνωστικά λειτουργίες, ανάλογα με το στάδιο ανάπτυξής τους. Αντικείμενο μελέτης της έρευνας αποτελεί επίσης η διερεύνηση εκπαιδευτικών τεχνικών που προάγουν τον κριτικό στοχασμό και αποτελούν αρωγούς στην προσπάθεια του εκπαιδευτικού να σχεδιάσει και να υλοποιήσει εκπαιδευτικές παρεμβάσεις που θα παράσχουν μετασχηματιστικές εμπειρίες στους μαθητές. Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε βασίστηκε στην πειραματική έρευνα, καθώς οι συμμετέχοντες στην έρευνα μαθητές χωρίστηκαν σε δύο ομάδες -πειραματική κι ελέγχου- όπου μόνο στην πειραματική υλοποιήθηκαν εκπαιδευτικές παρεμβάσεις. Ο σχεδιασμός των διδακτικών παρεμβάσεων βασίζεται στη μέθοδο «Μετασχηματισμός Δυσλειτουργικών Αντιλήψεων» του Αλέξη Κόκκου. Οι εκπαιδευτικές παρεμβάσεις που σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν συνδέονται με το Αναλυτικό Πρόγραμμα κι έχουν στόχο να εμπλέξουν τους μαθητές σε δραστηριότητες κριτικής επεξεργασίας των απόψεών τους σχετικά με τις φιλικές τους σχέσεις. Οι παρεμβάσεις ενθαρρύνουν τα παιδιά να εκφράζουν, να αξιολογούν και να εμπλουτίζουν ή να μετασχηματίζουν τις αντιλήψεις τους γύρω από τις φιλικές τους σχέσεις. Τα δεδομένα της έρευνας συλλέγονται μέσω γραπτών κειμένων των μαθητών και προσωπικών παρατηρήσεων και κατά την ανάλυσή τους εξετάζεται ο εμπλουτισμός ή ο μετασχηματισμός των απόψεών τους και το επίπεδο ανάπτυξης του κριτικού στοχασμού. Η έρευνα καταλήγει στο ότι η ενίσχυση του κριτικού στοχασμού χρειάζεται να αποτελεί κεντρικό εκπαιδευτικό στόχο, διότι συντελεί στη δια βίου ικανότητα των μαθητών να προσαρμόζονται και να αξιολογούν τις αντιλήψεις τους με βάση νέα δεδομένα. Τα συμπεράσματα και οι προτάσεις της διατριβής υπογραμμίζουν τη σημασία της ανάπτυξης του κριτικού στοχασμού στη σύγχρονη εκπαίδευση και την ανάγκη ενσωμάτωσης μετασχηματιστικών εμπειριών στα σχολεία για την προετοιμασία ενεργών, κριτικά στοχαστικών πολιτών.