Το Πανορθόδοξο Συνέδριο της Κωνσταντινούπολης (1923) και το ιστορικό του περιβάλλον

Abstract

The Great Church of Christ has, across the centuries and with particular intensity since the early twentieth century, occupied a prominent place in the historical record. Amid the continuing turbulence of global and historical developments, the Ecumenical Patriarchate is summoned to advance its sacred mission toward the broad horizons of the inhabited world, maintaining its witness even while subsisting within a non-Christian environment. As an enduring institution tested by the pressures of time and the severity of events, it has shaped the life of the Church through its theological contribution and public testimony, remaining situated at the center of ecclesiastical affairs and prepared to undertake large-scale initiatives aimed at safeguarding Orthodox unity. This dissertation examines one such initiative undertaken by the venerable center of the Orthodox Church. Entitled “The Pan-Orthodox Conference of Constantinople (1923) and its Historical Environment,” the study investigates the varied geopolitical context of the period, with particular and detailed attention to the ecclesiastical conditions prevailing at the time of the Conference’s convocation. Within this framework, special emphasis is placed on the preparatory processes leading to the Conference of 1923, during which Meletios Metaxakis (1871–1935) played a decisive role in his capacity as Ecumenical Patriarch of Constantinople from 1921 to 1923. His patriarchate coincided with a period of acute crisis for Hellenism, marked by the collapse of the Megali Idea in the aftermath of the Asia Minor Catastrophe. The Pan-Orthodox Conference significantly influenced the ecclesiastical configuration of the Balkans and established the foundations for the renewal of inter-Orthodox dialogue, which had entered a period of decline by the late nineteenth and early twentieth centuries. Its deliberations and decisions combined practical intent with continuity in tradition, creating a precedent for the manner in which Orthodoxy might address contemporary challenges while maintaining the integrity of its canonical heritage.

Ἡ Ἁγία τοῦ Χριστοῦ Μεγάλη Ἐκκλησία, διὰ μέσου τῶν αἰώνων καὶ ἰδιαιτέρως ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τοῦ 20ου αἰῶνα, ἔχει διαδραματίσει ἐξέχοντα ρόλο στὸ προσκήνιο τῆς ἱστορίας. Στὴν συνεχόμενη κρίση τοῦ κόσμου καὶ τῆς ἱστορίας τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο καλεῖται νὰ πορευτεῖ ἱερῶς στοὺς ἀνοιχτοὺς ὁρίζοντες τῆς Οἰκουμένης, ὅπως πάντα, μολονότι τὸ ἴδιο ἐπιβιώνει σὲ ἕνα μὴ χριστιανικὸ περιβάλλον. Θεσμὸς αἰώνιος ποὺ ἄντεξε στὰ παλαίσματα τῶν καιρῶν καὶ στὴν χαλεπότητα τῶν ἡμερῶν, σφράγισε μὲ τὴ μαρτυρία καὶ τὴ θεολογικὴ προσφορά του, τὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας καὶ βρέθηκε στὸ ἐπίκεντρο, ἕτοιμος νὰ ἀναλάβει πρωτοβουλίες μεγάλης κλίμακας μὲ στόχο τὴ διαφύλαξη τῆς ὀρθόδοξης ἑνότητας. Μία τέτοια πρωτοβουλία τοῦ Σεπτοῦ Κέντρου τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας πραγματεύεται ἡ παροῦσα διδακτορικὴ διατριβή. Μὲ τίτλο «Τὸ Πανορθόδοξο συνέδριο τῆς Κωνσταντινούπολης (1923) καὶ τὸ ἱστορικό του περιβάλλον», ἐρευνᾶ τὸ ποικιλόμορφο γεωπολιτικὸ ἱστορικὸ πλαίσιο, ἰδιαιτέρως καὶ διεξοδικῶς δέ, τὸ ἐκκλησιαστικὸ status τῆς ἐποχῆς σύγκλησής του. στὸ πλαίσιο τῆς συγκεκριμένης διατριβῆς. Τὸ ἐνδιαφέρον μας ἑστιάζεται εἰδικότερα στὸ θέμα τῶν προετοιμασιῶν τοῦ πανορθόδοξου συνεδρίου τοῦ 1923, ὅπου πρωταγωνιστικὸς εἶχε ὑπάρξει ὁ ῥόλος τοῦ Μελέτιου Μεταξάκη (1871–1935), ἀφοῦ ὑπῆρξε Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης στὴν Κωνσαταντινούπολη τὸ διάστημα 1921–23. Ἡ Πατριαρχία του, μὲ ἄλλα λόγια, συμπίπτει μὲ μία περίοδο, στὴ διάρκεια τῆς ὁποίας ἐπικρατοῦσε πραγματικῶς κρίσιμη κατάσταση γιὰ τὸν Ἑλληνισμό, δεδομένης ἄλλωστε καὶ τῆς κατάρρευσης τοῦ ὀνείρου τῆς Μεγάλης Ἰδέας, ἐξ αἰτίας τῆς Μικρασιατικῆς Καταστροφῆς. Τὸ Πανορθόδοξο Συνέδριο ἐπηρέασε τὸ ἐκκλησιαστικὸ status quo στα Βαλκάνια καὶ ἔθεσε τὶς βάσεις γιὰ τὴν ἐπανέναρξη τοῦ διορθοδόξου διαλόγου, ὁ ὁποῖος βρισκόταν σὲ παρακμὴ στὰ τέλη τοῦ 19ου καὶ τὶς ἀρχὲς τοῦ 20ού αἰῶνα. Τὰ ἀποτελέσματα - ἀποφάσεις τοῦ Πανορθόδοξου Συνεδρίου ἦταν τόσο πρακτικὰ ὅσο καὶ ῥιζωμένα στὴν παράδοση, δημιουργῶντας ἕνα προηγούμενο γιὰ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ἡ Ὀρθοδοξία θὰ μποροῦσε νὰ ἀντιμετωπίσει τὶς σύγχρονες προκλήσεις χωρὶς νὰ χάσει τὴν κανονική της κληρονομιά.