Εκπαίδευση και κοινωνικοχωροταξικές ανισότητες: ο ρόλος της γονεϊκής επιλογής σχολείου

Abstract

In this doctoral thesis, the educational and spatial practices of parents are investigated in the light of the socio-spatial differences that characterise the city of Athens and its suburban areas. In this field, an effort has been made to combine the theoretical framework of the urban space with the approaches of the Sociology of Education and related studies about the spatial dimension of education.The thesis focuses on the effects of the informal phenomenon of parental choice of school in Greece while, according to the current legal framework, school registration is based on the students’ area of residence (catchment area). In particular, the educational and spatial practices that parents develop in order to ensure the attendance of their children in what are considered to be "good schools" of the public sector, bypassing the existing school map, are investigated. The effects of these practices are explored with regard to the formation processes of schoolswith good or bad reputation, the social composition and the average performance of the student population of schools in different areas in the urban region of Athens. In addition, the interactions of the school map with the recent educational reforms on schools’ evaluation and autonomy as well as the nationwide diagnostic tests in the 3rd Class of lower secondary school (Gymnasium) are examined, in the light of potential categorisation of the schools. To investigate this issue, the empirical research focused on 4 lower secondary school, which are spatially located in the center of the city, the western and the northern suburbs, in order to ensure a representative sample of different areas, socially and geographically. At the same time, the target groups of this research consist of teachers and parents of the respective schools. In particular, the collection of the empirical data was carried out through semi-structured interviews consisting of a sample of 20 parents and 20 teachers of the respective schools during the school year 2021-2022. The analysis of the empirical data was carried out based on the theoretical background of Pierre Bourdieu (2004, 1996) regarding the types of capital and their importance in students’ educational career, as well as the findings of empirical research regarding the parameters of school choice with main representatives such as Stephen Ball (2021, 2018,1997) and Agnès Van Zanten (2009, 2001). Furthermore, with the contribution of part of the theoretical work of Cornelius Castoriadis (1985), the imaginary meanings that the subjects involved, i.e. parents and teachers, attribute to urban space and educational success were highlighted. In this light, we attempted to interpret the educational and spatial practices in combination with the social dimension of the city. The results of the empirical research reveal the extent of informal parental choice of the "good" school in the context of public education as well as the tendency to avoid schools with an unfavorable reputation in non-privileged areas. At the same time, it becomes apparent that the above educational practices lead to the formation of largely homogeneous school classes in both disadvantaged and prosperous areas of Athens, with the consequence of increasing school and social segregation. Finally, this research shows clearly that the informal choice of school interacts with and reinforces the pre-existing educational and socio-spatial inequalities of the city.

Στην παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνώνται οι εκπαιδευτικές και χωρικές πρακτικές των γονέων υπό το πρίσμα των κοινωνικοχωροταξικών διαφοροποιήσεων που χαρακτηρίζουν την πόλη της Αθήνας και των προαστιακών περιοχών της. Σε αυτό το πεδίο, επιχειρείται η σύζευξη του θεωρητικού πλαισίου του αστικού χώρου με τις προσεγγίσεις της Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης και των συναφών μελετών που συνδέονται με τη χωρική διάσταση της εκπαίδευσης. Η προβληματική της διατριβής εστιάζει στις επιπτώσεις του άτυπου φαινομένου γονεϊκής επιλογής σχολείου στην χώρα μας καθώς, σύμφωνα με το ισχύον νομικό πλαίσιο η εγγραφή στο σχολείο πραγματοποιείται με βάση την περιοχή κατοικίας του μαθητή. Ειδικότερα, διερευνώνται οι εκπαιδευτικές και χωρικές πρακτικές που αναπτύσσουν οι γονείς, προκειμένου να διασφαλίσουν τη φοίτηση των παιδιών τους στα «καλά σχολεία» του δημόσιου τομέα, παρακάμπτοντας τον υφιστάμενο σχολικό χάρτη. Ακολούθως, σκιαγραφούνται οι επιπτώσεις των εν λόγω πρακτικών αναφορικά με τις διεργασίες διαμόρφωσης σχολικών μονάδων με καλή ή κακή φήμη, την κοινωνική σύνθεση και τον μέσο όρο επίδοσης του μαθητικού πληθυσμού σχολείων διαφορετικών περιοχών στον αστικό χώρο της Αθήνας. Επιπροσθέτως, εξετάζονται οι αλληλεπιδράσεις του σχολικού χάρτη με τις τελευταίες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις της αξιολόγησης και αυτονομίας της σχολικής μονάδας αλλά και των πανελλαδικών διαγνωστικών εξετάσεων στην Γ’ Γυμνασίου, υπό το πρίσμα της ενδεχόμενης κατηγοριοποίησης των σχολείων. Στο πλαίσιο της διερεύνησης του ζητήματος, η εμπειρική έρευνα εστίασε σε τέσσερα σχολεία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης (Γυμνάσια), τα οποία τοποθετούνται χωροταξικά στο κέντρο της πόλης, στα δυτικά και στα βόρεια προάστια, προκειμένου να εξασφαλιστεί ένα δείγμα διαφορετικών, γεωγραφικά και κοινωνικά, περιοχών. Παράλληλα, οι ομάδες-στόχοι της έρευνας, αποτελούνται από εκπαιδευτικούς και γονείς των αντίστοιχων σχολικών μονάδων. Ειδικότερα, η συλλογή των εμπειρικών δεδομένων πραγματοποιήθηκε με τη συμβολή του ερευνητικού εργαλείου της ημι-δομημένης Συνέντευξης με δείγμα αποτελούμενο από 20 εκπαιδευτικούς και 20 γονείς, των αντίστοιχων σχολικών μονάδων, κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους: 2021-2022. Εν συνεχεία, η ανάλυση των εμπειρικών δεδομένων πραγματοποιήθηκε με άξονα το θεωρητικό υπόβαθρο του Pierre Bourdieu (2004, 2006), σχετικά με τα είδη του κεφαλαίου και τη σημασία τους στην εκπαιδευτική σταδιοδρομία, καθώς και τα πορίσματα εμπειρικών ερευνών, αναφορικά με τις παραμέτρους της επιλογής σχολείου, με κύριους εκπροσώπους τον Stephen Ball (2021, 2018,1997) και την Agnès Van Zanten (2009, 2001). Ακόμη, με τη συμβολή μέρους του θεωρητικού έργου του Κορνήλιου Καστοριάδη (1985), αναδείχθηκαν οι φαντασιακές σημασίες τις οποίες, τα εμπλεκόμενα υποκείμενα, δηλαδή οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί, αποδίδουν στον αστικό χώρο και την εκπαιδευτική επιτυχία. Σε αυτό το πρίσμα, επιχειρήθηκε η ερμηνεία των εκπαιδευτικών και χωρικών πρακτικών σε συνδυασμό με την κοινωνική φυσιογνωμία της πόλης. Στα αποτελέσματα τα οποία προέκυψαν από την εμπειρική έρευνα αποτυπώνεται το φαινόμενο της άτυπης γονεϊκής επιλογής του «καλού» σχολείου στο πλαίσιο της δημόσιας εκπαίδευσης, όπως επίσης και οι τάσεις αποφυγής σχολικών μονάδων με δυσμενή φήμη σε μη προνομιούχες περιοχές. Παράλληλα, διαφαίνεται ότι οι παραπάνω εκπαιδευτικές πρακτικές οδηγούν στη διαμόρφωση, σε μεγάλο βαθμό, ομοιογενών σχολικών τάξεων σε υποβαθμισμένες αλλά και σε ευημερούσες περιοχές της Αθήνας, με συνέπεια την αύξηση του σχολικού και κοινωνικού διαχωρισμού. Ολοκληρώνοντας, διαπιστώνεται ότι εν τέλει η άτυπη επιλογή σχολείου αλληλεπιδρά με τις προϋπάρχουσες εκπαιδευτικές και κοινωνικοχωροταξικές ανισότητες της πόλης και μάλιστα, ενισχύοντάς τες.