Μορφομετρική και τοπογραφο-ανατομική μελέτη των προτύπων διακλάδωσης της εξωκράνιας μοίρας του προσωπικού νεύρου

Abstract

The facial nerve is the seventh cranial nerve (CN VII). It exits the skull base through the stylomastoid foramen and innervates the facial muscles. Maintaining its integrity during surgical procedures on the cerebellopontine angle, the middle ear, and the parotid gland is imperative. Permanent paralysis of the facial nerve is associated with devastating consequences, both cosmetic and functional. The most characteristic clinical picture is that of the inability to close the ipsilateral eye as well as the drooping of the corner of the mouth. The branching pattern of the extratemporal division of the facial nerve presents significant anatomical variations. The present doctoral thesis aims to study and clearly describe important aspects of the morphometry and topography of the extratemporal division of the facial nerve, emphasizing its anatomical variations and its relationship with the retromandibular vein. Twenty-four cadaveric hemifaces were dissected. Specimens donated for educational and research purposes to the Laboratory of Anatomy and Surgical Anatomy of the Aristotle University of Thessaloniki. Demographic characteristics of the sample were recorded; measurements were performed and the most characteristic cases were photographed. The most prevalent pattern of branching of the extracranial division of the facial nerve was that where the nerve lies entirely superficial to the retromandibular vein (type I), followed by the type where while the temporofacial branch is located superficial to the retromandibular vein, the cervicofacial runs deep in relation to the anterior branch of the retromandibular vein (type II). Finally, a pattern was found in which the entire nerve is located deep in relation to the retromandibular vein and its main branches (type III). A case of trifurcation of the marginal mandibular branch of the facial nerve was recorded, as well as other significant and specific anatomical variations. These results were published in international peer-reviewed journals. Measurements were made and the distances and number of the five terminal branches of the facial nerve (temporal, zygomatic, buccal, marginal mandibular, cervical) were recorded. The study highlighted the great diversity of the facial nerve, its rich number of variants and the complexity of its branching in relationship to the surrounding structures. No matter how much we study the facial nerve, it continues to amaze us with its diversity. The retromandibular vein plays an important role in the identification and dissection of the nerve during parotidectomy. The detailed study of its relationship with the facial nerve provides useful information to the surgeon to avoid possible injuries to the nerve in case of anatomical variations. The traditional concept that the nerve gives off five terminal branches without anastomoses between them is dangerous and scientifically incorrect.

Το προσωπικό νεύρο αποτελεί την έβδομη εγκεφαλική συζυγία. Εξέρχεται από το κρανίο μέσω του βελονομαστοειδούς τρήματος και νευρώνει τους μιμικούς μύες του προσώπου. Η διατήρηση της ακεραιότητας του κατά την διάρκεια χειρουργικών επεμβάσεων της γεφυροπαρεγκεφαλιδικής γωνίας, του μέσου ωτός και της παρωτίδας είναι επιβεβλημένη. Η μόνιμη παράλυση του νεύρου συνδέεται με καταστροφικές συνέπειες, τόσο αισθητικές όσο και λειτουργικές. Η πλέον χαρακτηριστική κλινική εικόνα είναι αυτή της αδυναμίας σύγκλεισης του σύστοιχου οφθαλμού καθώς και η πτώση της γωνίας του στόματος. Το πρότυπο διακλάδωσης της εξωκροτάφιας μοίρας του προσωπικού νεύρου παρουσιάζει σημαντικές ανατομικές παραλλαγές. Η παρούσα διδακτορική διατριβή σκοπεύει να μελετήσει και να περιγράψει με σαφήνεια σημαντικές πτυχές της μορφομετρίας και της τοπογραφίας της εξωκράνιας μοίρας του προσωπικού νεύρου δίνοντας έμφαση στις ανατομικές παραλλαγές του και στην σχέση του με την οπισθογνάθια φλέβα. Πραγματοποιήθηκε παρασκευή 24 ημιόψεων πτωματικών παρασκευασμάτων που δωρίστηκαν για εκπαιδευτικούς και ερευνητικούς σκοπούς στο εργαστήριο Aνατομίας και Xειρουργικής Aνατομίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Καταγράφηκαν δημογραφικά χαρακτηριστικά του δείγματος, έγιναν μετρήσεις και φωτογραφήθηκαν οι πλέον χαρακτηριστικές περιπτώσεις. Το επικρατέστερο πρότυπο διακλάδωσης της εξωκράνιας μοίρας του προσωπικού νεύρου ήταν αυτό όπου το νεύρο βρίσκεται εξολοκλήρου επιπολής της οπισθογνάθιας φλέβας (τύπος Ι). Ακολουθούμενο από τον τύπο όπου ενώ ο κροταφοπροσωπικός κλάδος βρίσκεται επιπολής της οπισθογνάθιας φλέβας, ο τραχηλοπροσωπικός διατρέχει πορεία εν τω βάθει σε σχέση με τον πρόσθιο κλάδο της οπισθογνάθιας φλέβας (τύπος ΙΙ). Τέλος, ανευρέθηκε και πρότυπο στο οποίο το σύνολο του νεύρου βρίσκεται εν τω βάθει σε σχέση με την οπισθογνάθια φλέβα και τους κύριους κλάδους της (τύπος ΙΙΙ). Καταγράφηκε περίπτωση τριχασμού του επιχείλιου κλάδου του προσωπικού νεύρου, καθώς και άλλες σημαντικές και ιδιαίτερες ανατομικές παραλλαγές. Τα αποτελέσματα αυτά δημοσιεύτηκαν σε διεθνή περιοδικά. Έγιναν μετρήσεις και καταγράφηκαν οι αποστάσεις και ο αριθμός των πέντε τελικών κλάδων του προσωπικού νεύρου (κροταφικός, ζυγωματικός, βυκανητικός, επιχείλιος, τραχηλικός). Η μελέτη ανέδειξε την μεγάλη ποικιλομορφία του προσωπικού νεύρου, τον πλούσιο αριθμό παραλλαγών του και την συνθετότητα της διακλάδωσής του σε σχέση με τις πέριξ δομές. Όσο και αν μελετάμε το προσωπικό νεύρο αυτό συνεχίζει να μας εκπλήσσει με την ποικιλομορφία του. Η οπισθογνάθια φλέβα παίζει σημαντικό ρόλο στην αναγνώριση και παρασκευή του νεύρου κατά την διάρκεια παρωτιδεκτομής. Η αναλυτική μελέτη της σχέσης της με το προσωπικό νεύρο δίνει χρήσιμες πληροφορίες στον χειρουργό προκειμένου να αποφύγει ενδεχόμενους τραυματισμούς του νεύρου σε περίπτωση ανατομικών παραλλαγών. Η παραδοσιακή αντίληψη ότι το νεύρο δίνει πέντε τελικούς κλάδους χωρίς μεταξύ τους αναστομώσεις με προδιαγεγραμμένη πορεία είναι επικίνδυνή και επιστημονικά λανθασμένη.