Η σημασία της αντιλογικής παράδοσης στη διαμόρφωση της φιλοσοφίας

Abstract

The subject of this thesis concerns the tradition of antilogic and examines how and whether this tradition contributed, and to what extent, to the formation of what we would call philosophy during the period of the 5th and 4th centuries BC. What was the art and practice of antilogic? Who were the thinkers who shaped its basic principles (if any)? How did the art of antilogic contribute, if it indeed contributed, to the emergence of a way of thinking that—from Plato onwards—we call philosophy, particularly in its classical form? Was antilogic a practice for philosophical thinking that was widely known? Who and at what points criticized the art of dialectic (and for what purpose)? These are the main questions that the present research seeks to answer.Antilogies, the pairs of opposing arguments, seem to have primarily aimed at provoking or even confusing the audience—and not necessarily at supporting a position or defeating the opponent. In fact, in the most 'successful' and meticulously constructed antilogies, the audience could be left in a state of confusion, in the sense that they would not be able to discern which side is the one that holds the truth. Antilogies essentially represent an innovation that, for specific reasons, developed in fifth-century Athens, indicating that this city provided the favorable conditions for their flourishing. However, for many decades, and even from ancient times, it seems that antilogies were neglected. It is a fact that during the last two centuries, scholars’ focus on the role that antilogic played in the formation of philosophy has not been extensive nor centered on this particular question.Attempting a chronological examination of antilogic and taking into account Plato’s references, I begin from its origins (as Plato at least perceives the matter), namely the Eleatics and the Eleatic tradition. The research then focuses on the figure most closely associated with antilogic, Protagoras. Due to the lack of other sources, the analysis turns to the two unique and most representative works of the antilogic tradition: the Dissoi Logoi and the Tetralogies. The study concludes with an analysis of Plato’s views as presented in the ancient texts. also highlighting the role of his teacher, Socrates. Socrates appears to share common elements with the antilogikoi, such as the evocation of surprise, the interlocutor’s inability to respond in dialogue, and aporia (puzzlement or impasse). Plato’s objection to antilogic and the antilogikoi is not unambiguous: at times, his criticism focuses on their problematic relationship with the formulation of definitions, while at others it targets their claim to be able to speak about everything. However, we cannot claim that Plato is entirely negative toward antilogic: it is possible that the philosopher had in mind two forms of antilegein—a correct and an incorrect one.

Το θέμα της παρούσας διατριβής αφορά την αντιλογική παράδοση και εξετάζει το πώς αλλά και το εάν αυτή η παράδοση συνέβαλε, και μέχρι σε ποιο βαθμό, στη διαμόρφωση αυτού που θα ονομάζαμε φιλοσοφία κατά την περίοδο του 5ου και 4ου αιώνα π.Χ. Τι ήταν η αντιλογική τέχνη και πρακτική; Ποιοι ήταν οι στοχαστές που διαμόρφωσαν τις βασικές αρχές (αν υπάρχουν κάποιες) της πρακτικής αυτής; Πώς συνέβαλε, εάν τελικά συνέβαλε, η αντιλογική τέχνη στην ανάδυση ενός τρόπου σκέψης που- από τον Πλάτωνα και μετά - αποκαλούμε φιλοσοφία, και μάλιστα στην κλασική εκδοχή της; Ήταν η αντιλογική μια πρακτική για το φιλοσοφείν που ήταν ευρύτερα γνωστή; Ποιοι και σε ποια σημεία άσκησαν κριτική στην αντιλογική τέχνη (και με ποιο σκοπό); Αυτά είναι τα βασικά ερωτήματα στα οποία η παρούσα έρευνα επιδιώκει να δώσει απαντήσεις. Οι αντιλογίες, τα ζευγάρια αντιθετικών λόγων φαίνεται να στόχευαν κυρίως στο να προκαλέσουν ή και μπερδέψουν το κοινό- και όχι απαραίτητα να υποστηρίξουν μια θέση ή να κατατροπώσουν τον αντίπαλο. Μάλιστα, στις πιο «επιτυχημένες» και σχολαστικά κατασκευασμένες αντιλογίες το κοινό μπορεί να περιέρχονταν σε μια κατάσταση απορίας, υπό την έννοια ότι δεν θα ήταν σε θέση να διακρίνει ποια πλευρά είναι και αυτή η οποία αληθεύει. Οι αντιλογίες συνιστούν ουσιαστικά μια καινοτομία που για συγκεκριμένους λόγους αναπτύσσεται στην Αθήνα του πέμπτου αιώνα, γεγονός που δηλώνει πως στη συγκεκριμένη πόλη υπήρξαν ακριβώς συνθήκες ευνοϊκές για την άνθηση τους. Ωστόσο, επί πολλές δεκαετίες και ήδη μάλιστα από την αρχαιότητα φαίνεται πως οι αντιλογίες παραμελήθηκαν. Επιχειρώντας μια χρονολογικού τύπου εξέταση της αντιλογικής και λαμβάνοντας υπόψιν τις αναφορές του Πλάτωνα, ξεκινώ από τις απαρχές της (όπως τουλάχιστον αντιλαμβάνεται το ζήτημα ο Πλάτων), δηλαδή τους Ελεάτες και την ελεατική παράδοση. Η έρευνα στη συνέχεια εστιάζει στο πρόσωπο το οποίο συνδέθηκε κατεξοχήν με τις αντιλογίες , τον Πρωταγόρα. Ελλείψει άλλων πηγών, αναλύονται τα δύο μοναδικά και πιο αντιπροσωπευτικά έργα της αντιλογικής παράδοσης, οι Δισσοί Λόγοι και οι Τετραλογίες. Η έρευνα ολοκληρώνεται με την ανάλυση των θέσεων του Πλάτωνα όπως αυτές παρουσιάζονται στα αρχαία κείμενα, αναδεικνύοντας και τον ρόλο του δασκάλου του, Σωκράτη. Ο Σωκράτης φαίνεται ότι μοιράζεται κοινά στοιχεία με τους αντιλογικούς, όπως π.χ. την πρόκληση έκπληξης, την αδυναμία του συνομιλητή να ανταποκριθεί στη διαλογική συζήτηση, την απορία. Η ένσταση του Πλάτωνα σε σχέση με την αντιλογική πρακτική και τους αντιλογικούς άνδρες δεν είναι μονοσήμαντη: η κριτική του άλλοτε εστιάζει στο γεγονός ότι οι αντιλογικοί έχουν μια προβληματική σχέση με τη διατύπωση ορισμών, και άλλοτε αφορούν τον ισχυρισμό τους πως είναι ικανοί να μιλήσουν για τα πάντα. Εντούτοις, δεν μπορούμε να ισχυριστούμε πως ο Πλάτων είναι καθολικά αρνητικός προς την αντιλογική πρακτική: ενδεχομένως ο φιλόσοφος έχει υπόψη του δύο τρόπους του αντιλέγειν, έναν ορθό και έναν λανθασμένο.