Χρήση αρχαιολογικών μνημείων και χώρων στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα: θεσμικές, ιδεολογικές και πολιτικές διαστάσεις

Abstract

Τhe thesis examines the use of archaeological monuments and sites in Greece and specifically the practice of granting permission for the use of these sites for cultural and other related activities. Previous studies refer to this topic only partially within the broader issue of monument management, while other studies focus on the ideological uses of the monuments’ symbolic value. Τhe aim of this study was the systematic and in-depth research of the matter in the hope that it will contribute to the relevant scientific debate. The thesis begins with the legislative framework for the use of archaeological monuments, and the mapping of the institutional framework and the administrative procedures for granting permission regarding the use of these sites. Further on, it discusses examples of uses of ancient theaters as well as film shooting and contemporary art exhibitions in archaeological monuments and sites. The minutes of the Central Archaeological Council (CAC), the top-rank state advisory board for all matters related to archeological heritage, including its uses, were studied systematically, along with other sources such as the Archive of the Ephorate of Antiquities of the City of Athens and the Press of the time. The thesis explores how state policies were shaped, which parameters influence state decision-making and how these evolved from 1975 to 2020. The institutional framework does not formally recognize opinions expressed by members of the civil society and the latter do not officially participate in the decision-making process. However, citizens find alternative ways to articulate their views on matters related to cultural heritage management and uses of monuments. The thesis concludes with the study of the uses of two of the most prominent monuments in Greece: the Rotunda in Thessaloniki and the Acropolis in Athens. For a long time, the emphasis on the scientific/archaeological and national/symbolic value of monuments in Greece contributed to the notion that they bear a special character. This concept has deep political and ideological roots and has acted as a focal point in state decision-making. The notion that the uses of monuments must be compatible with their perceived character has long prevailed and is intertwined with the symbolic weight that antiquities carry in Greece. In recent years, the emphasis on the economic value of archaeological heritage is growing amidst concerns that this could distort the perceived character of the monuments, ultimately causing their symbolic value to fade. Today, there is a clear necessity for policies and practices regarding the uses of monuments to promote accessibility for the public and create social benefit along with economic viability, scientific knowledge and the preservation of the importance of monuments as carriers of identity. By drawing on prototype material studied for the first time, this thesis documents the experience to date, highlights the main issues through a multitude of examples and draws conclusions that could inspire further research on the use of monuments and the integration of archaeological heritage into contemporary life.

Η διατριβή εξετάζει τη χρήση αρχαιολογικών μνημείων και χώρων στην Ελλάδα και ειδικότερα την πρακτική της παραχώρησης της χρήσης των χώρων αυτών για πολιτιστικές και άλλες συναφείς δραστηριότητες. Οι προϋπάρχουσες μελέτες εξετάζουν το ζήτημα παρεμπιπτόντως ή μερικά εντός του ευρύτερου θέματος της διαχείρισης των μνημείων, ή προσεγγίζουν το θέμα από άλλη οπτική γωνία εστιάζοντας στην ιδεολογική χρήση των μνημείων ως συμβόλων. Σκοπός αυτής της μελέτης ήταν η συστηματική και σε βάθος έρευνα του θέματος και η συμβολή, με αυτόν τον τρόπο, στη σχετική επιστημονική συζήτηση. Αρχικά εξετάζεται το νομοθετικό πλαίσιο για τη χρήση αρχαιολογικών μνημείων και χώρων και οι θεσμικές διαδικασίες αδειοδότησης για την υλοποίηση δράσεων πολιτιστικού περιεχομένου στους χώρους αυτούς. Στη συνέχεια η διατριβή εστιάζει σε παραδείγματα σχετικά με τη χρήση των αρχαίων θεάτρων, και στην πραγματοποίηση κινηματογραφικών γυρισμάτων και εκθέσεων σύγχρονων εικαστικών σε αρχαιολογικούς χώρους. Μέσα από τη συστηματική μελέτη του αρχείου πρακτικών και γνωμοδοτήσεων του κατεξοχήν αρμόδιου θεσμικού οργάνου, δηλαδή του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ), και άλλων πηγών, όπως το Αρχείο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών και ο Τύπος, καταγράφεται η εξέλιξη της διοικητικής πρακτικής από το 1975 έως το 2020 και χαρτογραφούνται οι παράμετροι που επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων από το επίσημο κράτος. Παρότι το ισχύον θεσμικό πλαίσιο δεν αναγνωρίζει στην κοινωνία των πολιτών τη δυνατότητα έκφρασης γνώμης ή συμμετοχής στη διαδικασία της λήψης αποφάσεων, αναδεικνύονται οι τρόποι με τους οποίους οι πολίτες, στην πράξη, αρθρώνουν λόγο και άποψη σε θέματα διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η διατριβή ολοκληρώνεται με τη μελέτη δύο εμβληματικών μνημείων-συμβόλων, της Ροτόντας στη Θεσσαλονίκη και της Ακρόπολης στην Αθήνα, και εξετάζονται οι ιδιαίτερες συνθήκες και οι παράμετροι που διαμορφώνουν τις σύγχρονες χρήσεις τους. Ως κεντρικό σημείο αναφοράς στη λήψη των σχετικών αποφάσεων από το κράτος αναδεικνύεται η προϋπόθεση της συμβατότητας των εκάστοτε χρήσεων και δράσεων με τον χαρακτήρα των μνημείων. Πρόκειται για μια έννοια με πολιτικές και ιδεολογικές προεκτάσεις, συνυφασμένη με το συμβολικό βάρος που φέρουν οι αρχαιότητες στην Ελλάδα και την έμφαση στην επιστημονική/αρχαιολογική και την εθνική/συμβολική αξία των μνημείων που για μεγάλο χρονικό διάστημα επικράτησαν στη χώρα. Σταδιακά, τα τελευταία χρόνια, αναδεικνύεται όλο και περισσότερο η οικονομική τους αξία, τάση που εγείρει φόβους για τον κίνδυνο αλλοίωσης του χαρακτήρα των μνημείων και την απαξίωσή τους ως συμβόλων. Σήμερα προβάλλει επιτακτικά η αναγκαιότητα κάθε χρήση των μνημείων να έχει ως γνώμονα τη διευκόλυνση της πρόσβασης και της επικοινωνίας του κοινού με αυτά και τη δημιουργία κοινωνικού οφέλους, συνδυαστικά με την οικονομική βιωσιμότητα και τη δημιουργία οικονομικού οφέλους, την παραγωγή επιστημονικής γνώσης και τη διατήρηση της εξέχουσας σημασίας των μνημείων ως φορέων ταυτότητας. Αντλώντας από πλούσιο πρωτότυπο υλικό που μελετήθηκε συστηματικά για πρώτη φορά, στη διατριβή αυτή καταγράφεται η εμπειρία μέχρι σήμερα, αναδεικνύονται τα κυριότερα ζητήματα μέσα από πληθώρα παραδειγμάτων και εξάγονται συμπεράσματα που φιλοδοξούν να αποτελέσουν έναυσμα και αφετηρία για περαιτέρω έρευνα στο θέμα της χρήσης των μνημείων και της σύνδεσής τους με τη σύγχρονη ζωή.