Ο Λόγος στη φιλοσοφία του Thomas Hobbes: η σχέση του Hobbes με τον μεσαιωνικό νεο-αριστοτελισμό και νομιναλισμό

Abstract

The dissertation explores two main questions: (a) the kind of influence exercised by the two major currents of medieval philosophy, that of the Thomas Aquinas’ neo-Aristotelianism and that of William’s of Ockham nominalism on the philosophy of Thomas Hobbes; and (b) the internal relationship between the two pillars of Hobbes' thought, natural and political philosophy. Both questions are examined through the central category of Reason, as understood by Hobbes: Reason subjective in mathematical form, as the common method of science. Regarding question (a), the dissertation first examines the basic trends of moderate medieval realism through the work of Thomas Aquinas, followed by the direction taken by late medieval nominalism, particularly taking William of Ockham as its main representative. The distinct impact of nominalism is identified and explained. In this respect, the dissertation aligns with the dominant interpretative perspective. The critique of ontology through the abolition of universal substances, the emphasis on particulars, and the transfer of universality to the realm of language constitute fundamental premises of Hobbes's philosophy. Simultaneously, the dissertation recognizes evident influences from the strand of moderate medieval realism. These influences are encapsulated in the dynamic aspect of Reason, the focus on the geometry of tangible space (in contrast to the geometry of abstract space), and the level of certainty one can expect regarding the conclusions drawn from natural inquiry. Regarding question (b), the dissertation argues that understanding how political society is constructed requires a full comprehension of nature's functioning as a realm of mechanical motions of material bodies. A key concept in this context is motion, understood as a quantity studied in mathematics and geometry. The mathematization of Reason ensures its generalized application as a common tool for exploring various phenomena in both the natural and political realms, and for revealing the internal regularity that pervades these domains. This regularity extends to include the productive aspect of human nature. In this sense, humans can construct bodies and generate phenomena that contribute to the preservation of individual life (maintaining motion), rather than merely observing the sequence of natural events. The two pillars of Hobbes' philosophy (natural and political) are unified not only methodologically (through the analytical-synthetical method) but also in terms of content, as both revolve around material bodies in motion. In conclusion, what situates Hobbes within the modern framework and distinguishes him from the two central schools of medieval philosophy (despite engaging in an open dialogue, particularly with nominalism) is his adherence to materialism. The emphasis on the emerging natural science and the reliance on the mathematical method as a reliable and universal tool of inquiry and the production of phenomena are critical assumptions of Hobbes’ philosophy. These foundational commitments guide Hobbes' entire thought and position him within the modern worldview.

Η διατριβή διερευνά δύο κύρια ερωτήματα: (α) τον βαθμό επίδρασης των δύο μεγάλων ρευμάτων της μεσαιωνικής φιλοσοφίας, του νεο-αριστοτελισμού του Θωμά Ακινάτη και του μεσαιωνικού νομιναλισμού του William of Ockham στη φιλοσοφία του Thomas Hobbes και (β) την εσωτερική σχέση ανάμεσα στους δύο πυλώνες της σκέψης του Hobbes, της φυσικής και της πολιτικής φιλοσοφίας. Και τα δύο ερωτήματα μελετώνται μέσα από την κεντρική έννοια του Λόγου, όπως αυτή γίνεται κατανοητή από τον Hobbes: ο Λόγος με μαθηματική μορφή, ως κοινή μέθοδος της επιστήμης. Όσον αφορά στο ερώτημα (α), πρώτα εξετάζεται το ρεύμα του μετριοπαθούς μεσαιωνικού ρεαλισμού, μέσα από το έργο του Θωμά Ακινάτη και έπειτα η κατεύθυνση που λαμβάνει η μεσαιωνική φιλοσοφία υπό τη μορφή του νομιναλισμού, με κυριότερο εκπρόσωπο αυτής της τάσης τον William of Ockham. Επιβεβαιώνεται η σαφής επίδραση του δεύτερου ρεύματος (νομιναλισμού), και ως προς τούτο η διατριβή συντάσσεται με την επικρατούσα βιβλιογραφική κατεύθυνση. Η συρρίκνωση της οντολογίας μέσω της κατάργησης των καθολικών ουσιών, η έμφαση στα επιμέρους όντα και η μετάθεση της καθολικότητας στο πεδίο της γλώσσας συνιστούν θεμελιώδεις προκείμενες της φιλοσοφίας του Hobbes. Ταυτοχρόνως, η εργασία εντοπίζει σαφείς επιδράσεις και από το ρεύμα του μετριοπαθούς μεσαιωνικού ρεαλισμού, οι οποίες συνοψίζονται στην ενεργητική όψη του Λόγου, την έμφαση στη γεωμετρία του πραγματικού χώρου (έναντι της γεωμετρίας του ιδανικού χώρου) και στον βαθμό βεβαιότητας που μπορεί κάποιος να απαιτήσει γύρω από τα πορίσματα της φυσικής έρευνας. Σε σχέση με το ερώτημα (β), η διατριβή υποστηρίζει ότι η κατάδειξη του τρόπου με τον οποίο οικοδομείται η πολιτική κοινωνία προϋποθέτει την πλήρη κατανόηση της λειτουργίας της φύσης ως ενός πεδίου μηχανικών κινήσεων υλικών σωμάτων. Έννοια κλειδί εν προκειμένω είναι η κίνηση ως ένα μέγεθος που είναι αντικείμενο μελέτης των μαθηματικών και της γεωμετρίας. Η μαθηματικοποίηση του Λόγου εγγυάται τη γενίκευση της χρήσης του ως κοινού οργάνου διερεύνησης των ποικίλων φαινομένων στο πεδίο της φύσης και της πολιτικής κοινωνίας και της κατάδειξης της εσωτερικής νομοτέλειας που διαπερνά αυτά τα πεδία. Η νομοτέλεια επεκτείνεται συμπεριλαμβάνοντας την παραγωγική διάσταση της ανθρώπινης φύσης. Υπό αυτήν την έννοια, ο άνθρωπος μπορεί να κατασκευάζει σώματα και να προκαλεί φαινόμενα που κατατείνουν στην προστασία της ατομικής ζωής (διατήρηση της κίνησης) και να μην είναι απλός θεατής της ακολουθίας των φυσικών φαινομένων. Οι δύο πυλώνες της φιλοσοφίας του Hobbes (φυσική και πολιτική) ενοποιούνται όχι μόνο μεθοδολογικά (αναλυτικοσυνθετική μέθοδος) αλλά και στο επίπεδο του περιεχομένου, αφού αντικείμενο και στις δύο περιπτώσεις είναι υλικά σώματα σε κίνηση. Εν κατακλείδι, το στοιχείο εκείνο που τοποθετεί τον Hobbes στο νεωτερικό πλαίσιο και τον θέτει σε απόσταση από τις δύο κεντρικές κατευθύνσεις της μεσαιωνικής φιλοσοφίας (παρά το γεγονός ότι βρίσκεται σε ανοιχτό διάλογο, ιδίως με τον νομιναλισμό) είναι η δέσμευσή του με τον υλισμό. Η έμφαση στη νέα φυσική επιστήμη και η εμπιστοσύνη στη μαθηματική μέθοδο ως ένα ασφαλές και καθολικό όργανο έρευνας και παραγωγής φαινομένων, συνιστούν ιδιαίτερα κρίσιμες παραδοχές της φιλοσοφίας του Hobbes. Αυτές οι καταστατικές δεσμεύσεις καθοδηγούν το σύνολο της σκέψης του Hobbes και τον εντάσσουν στον νεωτερικό τρόπο σύλληψης του κόσμου.