Τα κράματα του χαλκού της Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο και την Κύπρο: πρώτες ύλες και τεχνολογία

Abstract

Copper metallurgy represents one of the most significant technological developments of the Bronze Age, as it is closely associated with the exploitation of raw materials, the development of metalworking, and the broader economic and social transformations of prehistoric societies. This dissertation examines copper alloys in metal artefacts from the Aegean and Cyprus during the 3rd and 2nd millennia BC, integrating available archaeological and archaeometric evidence with new archaeometric data. The study demonstrates that the transition from pure and arsenical copper to tin bronze did not follow a single, linear evolutionary trajectory. Instead, the coexistence of different copper alloys throughout the Bronze Age reflects diverse metallurgical practices shaped by the availability of raw materials, alloy properties, the technological expertise of metalworkers, the intended function of the artefacts, local metallurgical traditions, as well as the organisation of production and the circulation of metal. In this context, the dissertation expands the existing archaeometric dataset through new analyses of metal artefacts. It presents the archaeometric investigation of an underwater hoard recovered from the marine area between the modern settlements of Mesi and Glyfada in Rhodope Prefecture, northern Greece. Elemental and lead isotope analyses were undertaken to investigate the composition and provenance of the metal, while metallographic examination was employed to reconstruct the manufacturing technology of the artefacts. The results contribute to a more comprehensive understanding of technological choices, metal circulation, and the development of copper metallurgy in the Aegean and Cyprus during the Bronze Age.

Η μεταλλουργία του χαλκού αποτελεί μία από τις σημαντικότερες τεχνολογικές εξελίξεις της Εποχής του Χαλκού, καθώς συνδέεται με την εκμετάλλευση των πρώτων υλών, την ανάπτυξη της μεταλλοτεχνίας και τις ευρύτερες οικονομικές και κοινωνικές μεταβολές των προϊστορικών κοινωνιών. Η παρούσα διατριβή εξετάζει τα κράματα του χαλκού σε μεταλλικά αντικείμενα από τον ελλαδικό και τον κυπριακό χώρο κατά την 3η και τη 2η χιλιετία π.Χ., συνδυάζοντας τα διαθέσιμα αρχαιολογικά και αρχαιομετρικά δεδομένα με νέα αρχαιομετρικά αποτελέσματα. Η μελέτη καταδεικνύει ότι η μετάβαση από τον καθαρό και τον αρσενικούχο χαλκό στον μπρούντζο δεν ακολούθησε μία ενιαία και γραμμική εξελικτική πορεία. Αντίθετα, η παράλληλη χρήση διαφορετικών κραμάτων κατά την Εποχή του Χαλκού αντανακλά ποικίλες μεταλλουργικές πρακτικές, οι οποίες διαμορφώθηκαν από τη διαθεσιμότητα της πρώτης ύλης, τις ιδιότητες των κραμάτων, την τεχνογνωσία των τεχνιτών, τη χρήση των αντικειμένων, τις τοπικές μεταλλουργικές παραδόσεις, καθώς και από την οργάνωση της παραγωγής και τα δίκτυα διακίνησης του μετάλλου. Στην κατεύθυνση αυτή, η διατριβή εμπλουτίζει τα διαθέσιμα αρχαιομετρικά δεδομένα με νέες αναλύσεις μεταλλικών αντικειμένων. Στο πλαίσιο αυτό παρουσιάζεται η αρχαιομετρική μελέτη του υποθαλάσσιου θησαυρού των σύγχρονων θέσεων Μέση και Γλυφάδα στον Νομό Ροδόπης, η οποία περιλαμβάνει στοιχειακές, ισοτοπικές και μεταλλογραφικές αναλύσεις. Τα αποτελέσματα της έρευνας συμβάλλουν στην πληρέστερη κατανόηση των τεχνολογικών επιλογών, της κυκλοφορίας του μετάλλου και της εξέλιξης της μεταλλουργίας του χαλκού στον ελλαδικό και τον κυπριακό χώρο κατά την Εποχή του Χαλκού.