Αγροικίες κλασικής και ελληνιστικής εποχής στην Αττική

Abstract

This thesis focuses on the farmhouses of the Classical and Hellenistic period in Attica. Its main aim is the multilateral study of the phenomenon of the ancient Greek farmhouse as it appeared, developed and evolved in the area of Attica during the Classical and Hellenistic periods. More specifically, the ultimate aim is to interpret the Attica farmhouse, revealing clearly its forms, roles and functions as well as the rural landscape itself, which is in turn shaped by each farmhouse. Various resources were drawn on for this dissertation, namely archaeological evidence from excavations and surface surveys carried out in Attica, as well as an extensive corpus of ancient sources, which includes ancient authors’ passages and inscriptions related to the farmhouses, the farms, the agricultural infrastructure and rural life in general. Based on the plan of each farmhouse, combined with the presence or absence of the tower, it was possible to formulate for the first time a four-tier typology for the Attica farmhouse. In this typology the majority of the farmhouses known to date can be included. At the same time, this typology comprises the basis which will make it possible to integrate the farms that may come to light in the future. In addition to the farmhouses themselves, the subject of this dissertation is the rural landscape which they shape. In Attica, the sectors of anthropogenic interference that is responsible for the conversion of the natural landscape into an agricultural one can be traced to three axes. The first concerns the establishment of farmhouses which were built in various locations and functioned as the primary nuclei of agricultural activity and production. The second axe includes all the small and large-scale interventions in the wider area around each farm, that is, the necessary structures and installations for the crops, which were designed to serve any agricultural need (such as threshing floors and agricultural terraces). On a third level of the shaping of the rural landscape, the variety of the species cultivated can be considered, bearing in mind not only the needs of the population but also the topographical and climatic restrictions. Examples from other areas, which were appropriately assessed in the context of this dissertation, were also taken into account for a more comprehensive study and understanding of the ancient farmhouse of Attica and its agricultural landscape.

Η παρούσα διατριβή εστιάζει στις αγροικίες της κλασικής και της ελληνιστικής εποχής στην Αττική. Στόχευσή της αποτελεί η πολύπλευρη διερεύνηση του φαινομένου της αρχαίας ελληνικής αγροικίας, όπως αυτό παρουσιάζεται, αναπτύσσεται και εξελίσσεται στην περιοχή της Αττικής κατά την κλασική και ελληνιστική περίοδο. Πιο συγκεκριμένα, ο απώτερος σκοπός είναι να ερμηνευθεί η αττική αγροικία, καθιστώντας γνωστές, με κάθε δυνατή σαφήνεια, τις μορφές που μπορεί να έχει, τους ρόλους και τις λειτουργίες που επιτελεί, αλλά και το ίδιο το αγροτικό τοπίο, μέσα στο οποίο εντάσσεται. Για την εκπόνηση της διατριβής έχουν ληφθεί υπόψη αρχαιολογικά δεδομένα από ανασκαφικές και επιφανειακές έρευνες που έλαβαν χώρα στην Αττική, καθώς και ένα εκτεταμένο corpus αρχαίων πηγών, που περιλαμβάνει χωρία αρχαίων συγγραφέων και επιγραφές σχετικές με τις αγροικίες, τα αγροκτήματα, τις εγκαταστάσεις τους και την αγροτική ζωή εν γένει. Από την κάτοψη της κάθε αγροικίας, σε συνδυασμό με την παρουσία ή την απουσία του πύργου στάθηκε εφικτό να δημιουργηθεί για πρώτη φορά μία τετραμερής τυπολογία για τις αγροικίες της Αττικής. Στην τυπολογία αυτή μπορεί να ενταχθεί η πλειοψηφία των μέχρι τώρα γνωστών αγροικιών. Παράλληλα, αποτελεί τη βάση στην οποία θα είναι δυνατό να ενταχθούν και όσες αγροικίες έρθουν στο φως μελλοντικά. Πέρα από τα ίδια τα κτήρια των αγροικιών, αντικείμενο πραγμάτευσης της διατριβής αποτελεί και το αγροτικό τοπίο, μέσα στο οποίο αυτές εντάσσονται. Στην Αττική οι εκφάνσεις της ανθρωπογενούς παρέμβασης που ευθύνεται για τη μετατροπή του φυσικού τοπίου σε αγροτικό ανιχνεύονται σε τρία επίπεδα. Το πρώτο αφορά στην ίδρυση των αγροικιών, οι οποίες κατασκευάζονταν σε διάφορες θέσεις και λειτουργούσαν ως αρχικοί πυρήνες της αγροτικής δραστηριότητας και παραγωγής. Το δεύτερο επίπεδο περιλαμβάνει τις μικρής και μεγάλης κλίμακας παρεμβάσεις στον ευρύτερο χώρο γύρω από κάθε αγροικία, ήτοι τις αναγκαίες κατασκευές και τις διαμορφώσεις για τις καλλιέργειες, οι οποίες αποσκοπούσαν στην εξυπηρέτηση των όποιων αγροτικών αναγκών (αλώνια, πλατώματα καλλιέργειας κτλ.). Σε ένα τρίτο επίπεδο διαμόρφωσης του αγροτικού τοπίου, μπορεί να ενταχθεί η ποικιλία των προς καλλιέργεια ειδών, με γνώμονα όχι μόνο τις ανάγκες του πληθυσμού αλλά και με βάση τους τοπογραφικούς και κλιματολογικούς περιορισμούς. Για τη σφαιρικότερη θεώρηση και κατανόηση της αρχαίας αττικής αγροικίας και του αγροτικού της τοπίου, η παρούσα έρευνα έλαβε υπόψη της και παραδείγματα από άλλες περιοχές, τα οποία αξιολογήθηκαν καταλλήλως.