Το προσκύνημα στο Νότιο Σινά (4ος-15ος αιώνας): τοπογραφία, αρχαιολογικά κατάλοιπα και γραπτές πηγές

Abstract

This study focuses on pilgrimage, as it was developed in South Sinai area, from the 4th c. until the Ottoman conquest of Egypt in 1517. More specifically the study aims to: systemize the topography of pilgrimage in South Sinai, by registering the sites of veneration and revealing the alternative routes of pilgrims; document the sites of veneration and the pilgrim routes, οn the basis of the archaeological remains and the written sources; record the traditions of pilgrimage and document their historical development; examine the formation of a veneration rubric and the establishment of the tradition of eulogiae and souvenirs; examine the contribution of pilgrimage in the collection of heirlooms at Sinai monastery, by offerings of icons, manuscripts and objects of minor arts; examine the contribution of pilgrimage in the survival and flourishing of the Sinai monastery; collect evidence from written sources, archaeological remains and heirlooms for the pilgrims of Mount Sinai; examine the role of the Sinai monastic community in the development of pilgrimage. The study was based on local research/ survey in South Sinai, on the primary study of the written sources and on the corresponding rich bibliography. In the study, Greek and western written sources are collected and compared, a systematic combination of archaeological remains and written sources is attempted, sites and pilgrim routes are placed on the map as a result of autopsy, and the testimony of heirlooms is conditionally exploited as well. The archaeological remains and written sources testify for the provenance of the Sinai pilgrims from various national groups (westerns, Syrians, Arabs, Armenians, Georgians, Slavs and Greeks). Pilgrimage in South Sinai was in the beginning based on veneration of sites connected to Old Testament Theophanies, like the Burning Bush, the Law-Giving and the revelation of God to Prophet Helias, and on secondary sites connected with traditions related to the life of Jews in the Sinai desert or to incidents from the life of Moses. From the 9th century onwards, there is attested in Sinai Monastery the veneration of St Catherine, while the existence of her relics in the monastery’s katholicon is first recorded in the beginning of the 13th century. Gradually, the tradition of pilgrimage is enriched with the veneration of saints who flourished in the Sinai monastic community, monks or martyrs, with the veneration of chapels and ascetic sites, and with miracle accounts connected to the life of the monastic community or to the sanctity of ascetics who lived in the area as well. The role of the Sinai monastic community, which served -and still serves- the pilgrimage and which contributed to the enrichment of its traditions, in this evolution must have been fundamental.

Η μελέτη στοχεύει στη διερεύνηση του προσκυνήματος, όπως αναπτύχθηκε στην περιοχή του Νοτίου Σινά, από τον 4ο αιώνα μέχρι την κατάκτηση της Αιγύπτου από τους Οθωμανούς, το 1517. Ως επιμέρους στόχοι της έρευνας ετέθησαν: α. Η συστηματοποίηση των τοπογραφίας του προσκυνήματος στο Νότιο Σινά, με την καταγραφή των θέσεων προσκύνησης και την προσπάθεια ανασύνθεσης των εναλλακτικών διαδρομών των προσκυνητών∙ β. η τεκμηρίωση των θέσεων προσκύνησης και των διαδρομών των προσκυνητών με βάση τα αρχαιολογικά κατάλοιπα και τις γραπτές πηγές∙ γ. η καταγραφή των παραδόσεων του προσκυνήματος και η τεκμηρίωση της εξέλιξής τους στο χρόνο∙ δ. η διερεύνηση της διαμόρφωσης τυπικού προσκύνησης και της καθιέρωσης ευλογιών και ενθυμημάτων∙ ε. η διερεύνηση της συμβολής του προσκυνήματος στη συγκέντρωση κειμηλίων στη Μονή Σινά, μέσω της ανάθεσης εικόνων, χειρογράφων και έργων μικροτεχνίας∙ στ. η διερεύνηση της συμβολής του προσκυνήματος στην επιβίωση και την ακμή της Μονής Σινά∙ ζ. η συγκέντρωση των μαρτυριών των γραπτών πηγών, των αρχαιολογικών καταλοίπων και των κειμηλίων σχετικά με τους προσκυνητές του Σινά∙ η. η διερεύνηση του ρόλου της σιναϊτικής μοναστικής κοινότητας στην ανάπτυξη του προσκυνήματος. Η εργασία στηρίχτηκε σε επιτόπια έρευνα στην περιοχή του Νοτίου Σινά, στην πρωτογενή μελέτη των γραπτών πηγών και στην πλούσια σχετική βιβλιογραφία. Η έρευνα συγκεντρώνει και συγκρίνει ελληνικές και δυτικές γραπτές πηγές, επιχειρεί συστηματικά το συνδυασμό αρχαιολογικών καταλοίπων και γραπτών πηγών, τοποθετεί στο χάρτη θέσεις και διαδρομές προσκυνηματικές, κατόπιν αυτοψίας, και αξιοποιεί, υπό προϋποθέσεις, τη μαρτυρία των κειμηλίων. Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα και οι γραπτές μαρτυρίες τεκμηριώνουν την προέλευση των προσκυνητών του Σινά από διαφορετικές πληθυσμιακές ομάδες (δυτικοί, Σύροι, Άραβες, Αρμένιοι, Γεωργιανοί, Σλάβοι, Έλληνες). Το προσκύνημα στο Νότιο Σινά στις απαρχές του στηρίχτηκε στην προσκύνηση τόπων που συνδέονταν με θεοφάνειες της Παλαιάς Διαθήκης, όπως η Φλεγομένη Βάτος, η Νομοδοσία και η αποκάλυψη του Θεού στον προφήτη Ηλία στο Χωρήβ, καθώς και σε δευτερεύοντα προσκυνήματα, που αφορούν παραδόσεις σχετικές με την παραμονή του ισραηλιτικού λαού στην περιοχή ή επεισόδια από τη ζωή του Μωυσή. Από τον 9ο αιώνα και εξής, μαρτυρείται η τιμή της αγίας Αικατερίνης στο Σινά, ενώ η ύπαρξη του λειψάνου της στο καθολικό της Μονής καταγράφεται για πρώτη φορά στις αρχές του 13ου αι. Σταδιακά, η παράδοση του προσκυνήματος εμπλουτίζεται με την τιμή αγίων της μοναστικής κοινότητας, οσίων ή μαρτύρων, την προσκύνηση παρεκκλησίων και χώρων άσκησης σιναϊτών μοναχών, καθώς και με διηγήσεις θαυμάτων που συνδέονται με τη ζωή της μοναστικής κοινότητας και την αγιότητα των μοναστών του χώρου. Καταλύτης στην εξέλιξη αυτή θα πρέπει να υπήρξε η σιναϊτική μοναστική κοινότητα, η οποία όχι μόνο διακόνησε και διακονεί το προσκύνημα, αλλά συντέλεσε στον εμπλουτισμό των παραδόσεών του.